Từ gia công đến tự chủ: định nghĩa lại tham vọng của ngành cơ khí Việt Nam
Ngành cơ khí Việt Nam là tập hợp các doanh nghiệp và tổ chức tham gia thiết kế, chế tạo, gia công, lắp đặt và tích hợp hệ thống thiết bị cho các lĩnh vực năng lượng, giao thông, khai khoáng, công nghiệp chế biến, chế tạo và quốc phòng, với mục tiêu ngày càng rõ ràng là chuyển từ vai trò gia công sang làm chủ thiết kế sản phẩm và công nghệ để nâng cao năng lực tự chủ của nền kinh tế. Điểm mấu chốt hôm nay không còn là sản xuất được bao nhiêu chi tiết trong nước, mà là ai nắm bản vẽ, phần mềm điều khiển và quyền quyết định công nghệ. Một sản phẩm cơ khí có thể dùng chủ yếu linh kiện nội địa nhưng thiết kế tổng thể vẫn thuộc đối tác nước ngoài. Nếu tiếp tục chấp nhận vị thế này, ngành cơ khí sẽ chỉ là “xưởng gia công giá rẻ” trong chuỗi cung ứng toàn cầu, khó bước lên nấc thang giá trị cao hơn.
Bức tranh hiện trạng: tăng trưởng nhanh nhưng quyền công nghệ nằm ngoài tay
Nhìn bề nổi, ngành cơ khí Việt Nam đang tăng trưởng ấn tượng: tổng giá trị sản xuất tăng từ 1.626,3 nghìn tỷ đồng giai đoạn 2018 lên khoảng 3.225,5 nghìn tỷ đồng năm 2025, với tốc độ bình quân khoảng 10,3%/năm. Nhưng phần lớn giá trị này lại do khu vực FDI tạo ra, chiếm 61,6% tổng giá trị sản xuất năm 2025, trong khi doanh nghiệp nhà nước chỉ giữ 1,1% và khu vực ngoài nhà nước 34%. Năm 2025, xuất khẩu máy móc, thiết bị, dụng cụ và phụ tùng đạt 1.557,7 nghìn tỷ đồng, song khu vực FDI chiếm tới khoảng 93%. Đây là con số đáng báo động: chúng ta gia công nhiều, xuất khẩu lớn, nhưng quyền công nghệ, thiết kế sản phẩm và lợi nhuận cao vẫn chủ yếu thuộc về nhà đầu tư nước ngoài. Khoảng trống giữa quy mô sản xuất và năng lực tự chủ đang ngày càng rộng.
Chiến lược 2035: dịch chuyển trọng tâm từ nội địa hóa sang làm chủ thiết kế và công nghệ
Việc Bộ Công Thương giao Viện Nghiên cứu Cơ khí chủ trì xây dựng Chiến lược phát triển ngành cơ khí đến năm 2035, tầm nhìn 2045 không phải một động thái kỹ thuật, mà là bước xoay trục chính sách. Dự thảo chiến lược đặt trọng tâm vào nâng cao năng lực thiết kế, chế tạo, tích hợp hệ thống và cung cấp dịch vụ kỹ thuật của doanh nghiệp trong nước, thay vì chỉ đếm tỷ lệ nội địa hóa. Các mục tiêu mới khá tham vọng: đến 2030, tỷ lệ nội địa hóa khoảng 35%, làm chủ thiết kế và chế tạo 45%, giá trị tăng thêm 25%; đến 2035, các con số tương ứng là 40%, 55% và 30%; tầm nhìn 2045, nội địa hóa 60%, làm chủ thiết kế và chế tạo 75%, giá trị tăng thêm 45%. Quan trọng hơn, chiến lược hướng tới hình thành khoảng 500 doanh nghiệp cơ khí nòng cốt, trong đó 3–5 doanh nghiệp đủ sức làm tổng thầu hoặc nhà tích hợp hệ thống tại các dự án công nghiệp lớn. Nếu không đạt được những cột mốc này, khẩu hiệu “tự chủ công nghệ” sẽ chỉ dừng ở văn bản.
Dự án công nghiệp trọng điểm: sân chơi quyết định vị thế doanh nghiệp cơ khí
Cơ hội của ngành cơ khí nằm ở các dự án công nghiệp trọng điểm: năng lượng, giao thông, khai khoáng, chế biến và chế tạo. Nhu cầu máy móc, thiết bị từ các dự án này tạo ra dư địa thị trường lớn, nhưng tổng mức đầu tư không tự động biến thành đơn hàng cho doanh nghiệp trong nước. Theo các chuyên gia, cần bóc tách từng nhóm chi phí trong dự án – từ thiết bị cơ khí, hệ thống điều khiển đến thiết kế, lắp đặt, chạy thử – để xác định phần giá trị cơ khí doanh nghiệp Việt Nam có thể đảm nhận. Thực tế, trong nhiều dự án quy mô lớn, đặc biệt lĩnh vực năng lượng, nhà thầu nước ngoài vẫn giữ vai trò chủ đạo trong thiết kế, cung cấp công nghệ, thiết bị chính và quản lý tổng thể, còn doanh nghiệp Việt Nam chủ yếu làm xây dựng, gia công, lắp đặt. Nếu các điều kiện lựa chọn nhà thầu không gắn với yêu cầu chuyển giao và làm chủ công nghệ, ngành cơ khí sẽ tiếp tục đứng ngoài “phòng điều khiển” của những dự án công nghiệp quan trọng.
Tự chủ công nghệ: từ khẩu hiệu chính trị đến năng lực thiết kế sản phẩm trong nhà máy
Nghị quyết 57-NQ/TW của Bộ Chính trị đã nêu rõ định hướng “từng bước tự chủ về công nghệ, nhất là công nghệ chiến lược”. Nhưng tự chủ công nghệ không có nghĩa là tự sản xuất mọi thiết bị hay khép cửa với hợp tác quốc tế; cốt lõi là khả năng tiếp nhận, hấp thụ và phát triển công nghệ thành năng lực nội sinh của doanh nghiệp. Năng lực tự chủ được đo bằng khả năng thiết kế, lựa chọn giải pháp công nghệ, tổ chức chế tạo, tích hợp hệ thống và chịu trách nhiệm về chất lượng, hiệu quả vận hành của sản phẩm hoặc hệ thống thiết bị. Một số doanh nghiệp lớn và viện nghiên cứu đã nâng cấp gia công CNC, hàn tự động, thiết kế 3D, mô phỏng và tích hợp robot, song năng lực thiết kế tổng thể, tích hợp hệ thống và cung cấp thiết bị đồng bộ vẫn là điểm yếu. Nếu chiến lược 2035 không biến các dự án mẫu, chương trình chuyển giao công nghệ và tiêu chuẩn kỹ thuật thống nhất thành cam kết bắt buộc, ngành cơ khí sẽ tiếp tục làm thuê trên dây chuyền hiện đại mà không bao giờ chạm tới quyền thiết kế sản phẩm và công nghệ của chính mình.
