Mục tiêu tham vọng: Từ quốc gia tài nguyên sang quốc gia vật liệu
Việt Nam đặt mục tiêu đến năm 2030 làm chủ một số công nghệ chế biến sâu đất hiếm, vật liệu bán dẫn và vật liệu pin, đồng thời nâng tỷ lệ nội địa hóa một số vật liệu chiến lược lên 50%, chuyển dịch vai trò từ nước cung cấp tài nguyên thô sang trung tâm chế biến vật liệu công nghệ cao phục vụ công nghiệp hiện đại và kinh tế xanh. Đây không chỉ là một kế hoạch kỹ thuật, mà là bước xoay trục chiến lược của nền kinh tế. Đảng xác định công nghiệp vật liệu là ngành nền tảng, quyết định năng lực tự chủ chiến lược và khả năng làm chủ công nghệ lõi. Nói cách khác, cuộc chơi đất hiếm và vật liệu bán dẫn 2030 sẽ là thước đo xem Việt Nam có thực sự dứt điểm tư duy xuất khẩu khoáng sản thô để bước vào nhóm nước độc lập công nghệ chế biến hay không.
Vì sao phải hành động ngay: Tiềm năng lớn nhưng giá trị gia tăng thấp
Trong nhiều năm, công nghiệp vật liệu Việt Nam đã phát triển và cơ bản đáp ứng nhu cầu về nhiều loại vật tư, nguyên liệu đầu vào, đóng góp đáng kể cho tăng trưởng, hạ tầng, việc làm và xuất khẩu. Tuy nhiên, mô hình hiện tại còn nặng về khai thác, thâm dụng tài nguyên, tiêu hao nhiều năng lượng, giá trị gia tăng thấp và phát thải cao, trong khi vật liệu chất lượng cao và vật liệu đặc chủng vẫn phụ thuộc lớn vào nhập khẩu. Việc thiếu chế biến sâu, chưa làm chủ công nghệ lõi, chưa hình thành doanh nghiệp nòng cốt dẫn dắt chuỗi giá trị khiến nguồn tài nguyên chiến lược bị lãng phí và nền kinh tế dễ tổn thương trước các cú sốc chuỗi cung ứng. Kết luận 83 vì thế là lời thừa nhận thẳng thắn: nếu tiếp tục xuất khẩu khoáng sản thô, Việt Nam sẽ bỏ lỡ cơ hội trở thành trung tâm công nghệ đất hiếm Việt Nam trong bối cảnh tái cấu trúc chuỗi cung ứng toàn cầu.
Động lực cốt lõi: Khoa học, đổi mới, chuyển đổi số và nhân lực
Điểm đáng chú ý trong Kết luận 83 là yêu cầu xác định khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số và nguồn nhân lực chất lượng cao là động lực chủ yếu thúc đẩy phát triển công nghiệp vật liệu. Đây là lời nhắc rằng cuộc đua đất hiếm và vật liệu bán dẫn 2030 không thể thắng bằng ưu đãi thuế hay đất đai, mà bằng năng lực nghiên cứu, sáng tạo và quản trị tri thức. Theo kết luận, đến năm 2027 phải hình thành cơ sở dữ liệu quốc gia về ngành vật liệu, liên thông dữ liệu địa chất và khoáng sản, và đến năm 2028 phấn đấu có tối thiểu 3–5 trung tâm nghiên cứu vật liệu quốc gia. Nếu các mốc này bị chậm, mục tiêu độc lập công nghệ chế biến sẽ khó thành hiện thực. Bản đồ công nghệ đất hiếm Việt Nam vì thế phải bắt đầu từ phòng thí nghiệm, chứ không phải từ mỏ khai thác.
Lộ trình chính sách: Chuỗi khép kín và chiến lược đất hiếm quốc gia
Bộ Chính trị yêu cầu xây dựng Chiến lược quốc gia phát triển công nghiệp vật liệu đến năm 2030, tầm nhìn 2045, ngay trong năm 2026, đồng thời nghiên cứu cơ chế điều phối quốc gia thống nhất. Tầm nhìn không còn là quy hoạch phân tán, chồng chéo mà là các chuỗi công nghiệp vật liệu khép kín từ khai thác, chế biến, chế biến sâu đến sản phẩm ứng dụng cuối cùng cho đất hiếm; vật liệu pin chiến lược, nam châm, vật liệu từ; vật liệu điện tử, bán dẫn; nhôm, thép, titan, kim loại màu, hợp kim đặc chủng; vật liệu hóa chất, phân bón, carbon và vật liệu lưỡng dụng. Với đất hiếm, Đảng chỉ đạo ban hành và thực hiện Chiến lược quốc gia về đất hiếm đến 2030, tầm nhìn 2045, theo hướng phát triển đồng bộ, bền vững, tuần hoàn, an toàn và "lấy chế biến sâu làm trọng tâm, không xuất khẩu thô". Đây là tuyên bố rõ ràng nhất về việc chấm dứt tư duy bán nguyên liệu rẻ, mua công nghệ đắt.
Nội địa hóa 50%: Thách thức lớn nhưng là phép thử bản lĩnh
Mục tiêu đến năm 2030 làm chủ một số công nghệ chế biến sâu đất hiếm, vật liệu bán dẫn, vật liệu pin và đạt tỷ lệ nội địa hóa một số vật liệu chiến lược 50% là tham vọng cao nhưng cần thiết nếu Việt Nam muốn giảm phụ thuộc vào nhập khẩu công nghệ và nguyên liệu. Tuy nhiên, con số 50% không tự đến từ khẩu hiệu. Nó đòi hỏi chuỗi từ pháp luật khoáng sản, chuyển giao công nghệ, môi trường, đầu tư đến tiêu chuẩn, quy chuẩn kỹ thuật phải được hoàn thiện theo hướng hiện đại, minh bạch, ổn định. Đồng thời, quản lý khoáng sản chiến lược phải thống nhất theo chuỗi giá trị từ thăm dò, khai thác, tinh chế, sản xuất vật liệu ứng dụng đến tái chế và dự trữ, hạn chế tối đa xuất khẩu khoáng sản thô. Nếu thực hiện nghiêm, mục tiêu nội địa hóa vật liệu sẽ trở thành bệ phóng cho một nền công nghiệp vật liệu tự chủ, thay vì chỉ là một chỉ tiêu trong văn bản.
