Đổi mới nghề gốm truyền thống: Câu chuyện của thế hệ trẻ
Đổi mới nghề gốm truyền thống là quá trình thế hệ trẻ sử dụng thiết kế hiện đại, công nghệ và cách làm thị trường mới để tạo cơ hội kinh doanh, trong khi vẫn giữ kỹ thuật, chất liệu và tinh thần thủ công đã được bồi đắp qua nhiều thế hệ. Kỹ thuật làm gốm tại Bát Tràng đã được bồi đắp qua nhiều thế hệ, nhưng với anh Lê Đình Tùng, CEO Công ty TNHH Gốm Sứ Lạc Việt, vẫn còn những khoảng trống để người trẻ tạo khác biệt, từ thiết kế, công nghệ đến cách đưa sản phẩm tiếp cận thị trường. Không xuất thân từ gia đình làm gốm, anh đến với nghề gần như từ con số 0, đủ xa để nhìn thấy những điểm nghẽn giữa làng gốm Bát Tràng và thị trường, nhưng cũng đủ gần để hiểu giá trị của nghề gốm Bát Tràng.
Theo anh Tùng, khoảng trống lớn hiện nay không hẳn nằm giữa người thợ với sản phẩm mà nằm giữa làng nghề và thị trường bên ngoài. Đó là một nhận định quan trọng: vấn đề không phải là người thợ thiếu tay nghề, mà là sản phẩm thủ công thiếu câu chuyện, thiếu kênh để gặp đúng người mua. Khi một sản phẩm đến tay khách hàng và họ thực sự cảm nhận được giá trị của nó, công việc làm gốm không chỉ dừng lại ở một giao dịch mua bán. Thế hệ trẻ làm gốm nếu hiểu điều này sẽ không sa vào cuộc đua giá rẻ, mà tập trung vào đổi mới thiết kế gốm, trải nghiệm khách hàng và cách kể lại di sản bằng ngôn ngữ của thời đại.
Thiết kế, câu chuyện và trải nghiệm: Khoảng trống người trẻ đang lấp đầy
Ở Bát Tràng, nhiều người vẫn đến chợ gốm, đi một vòng, thấy sản phẩm nào thích thì mua rồi về. Mô hình tham quan đó khiến làng nghề trở thành nơi tiêu thụ nhanh, thiếu chiều sâu trải nghiệm. Anh Lê Đình Tùng nhìn thấy cơ hội khác: kéo dài hành trình của khách, để họ ở lại lâu hơn, hiểu gốm nhiều hơn và có lý do để quay trở lại. Với người trẻ, đôi khi không nhất thiết phải bán cho họ ngay một món đồ; trải nghiệm được thiết kế tốt với từng công đoạn làm gốm có thể là lý do khiến họ quay lại, kể câu chuyện về gốm Bát Tràng cho bạn bè, và từ đó tạo ra nhu cầu bền vững hơn.
Mỗi tháng, chi phí vận hành của một cơ sở gốm có thể lên tới hàng trăm triệu đồng, còn sức mua thì luôn có mùa cao điểm và thấp điểm. Đây không chỉ là con số tài chính, mà là sức ép buộc người trẻ phải sáng tạo trong cách làm thương hiệu. Thay vì chỉ đặt sản phẩm lên kệ, họ đưa khách hàng vào bên trong xưởng, cho họ thấy từng bước của quy trình, từ nặn đất, tạo hình, vẽ hoa văn đến nung lò. Trải nghiệm của khách hàng với từng công đoạn tạo ra sản phẩm cũng có thể trở thành một lí do để khách hàng ở lại làng nghề lâu hơn, hiểu sản phẩm nhiều hơn. Đổi mới nghề gốm truyền thống vì thế không nằm ở việc phá bỏ cái cũ, mà ở việc làm rõ giá trị ẩn sau mỗi chiếc bình, chiếc chén.
Khi khoa học gặp đất sét: Hành trình của Nguyễn Quang Mâu
Nếu Bát Tràng là ví dụ của đổi mới thiết kế gốm và trải nghiệm, thì câu chuyện của Anh hùng Lao động Nguyễn Quang Mâu cho thấy một mặt trận khác: công nghệ. Học hết lớp 7, phải nghỉ để phụ giúp gia đình và tự học nghề, ông gắn bó hơn nửa thế kỷ với ngành gốm sứ xây dựng. Sau khi nghỉ hưu, thay vì nghỉ ngơi, ông lại lựa chọn khởi nghiệp với Gốm Đất Việt. Điểm xuất phát là một ý tưởng tưởng như rất đơn giản: biến đất sét nung, vật liệu truyền thống vốn thô mộc thành vật liệu xây dựng hiện đại, chất lượng cao. Ở đây, đất nung không còn là những viên gạch nâu mộc mạc, mà trở thành vật liệu công nghiệp có tiêu chuẩn, có tính cạnh tranh quốc tế.
Một trong những bước ngoặt quan trọng của Gốm Đất Việt là việc thực hiện thành công công nghệ nghiền khô siêu mịn. Từ công nghệ này, Gốm Đất Việt đã sản xuất được viên ngói đất sét nung kích thước 500 x 300 mm, đạt Kỷ lục Thế giới năm 2020. Theo ông Mâu, nhờ công nghệ bước ngoặt này, sản phẩm Việt không còn mang tâm lý “thủ công, đất sét thô” mà chuyển thành vật liệu xây dựng công nghiệp, đồng đều, bền, chất lượng cao. Đây là câu trả lời thuyết phục cho nỗi lo công nghệ sẽ đe dọa nghề gốm truyền thống: khoa học công nghệ không đối lập với nghề truyền thống mà chính là công cụ để nâng giá trị của nghề.
Giữ gốc thủ công, thêm cánh công nghệ: Cân bằng để đi xa
Ngành vật liệu xây dựng, đặc biệt là gạch ngói đất sét nung, đang đứng trước không ít sức ép. Trong bối cảnh đó, ông Nguyễn Quang Mâu cho rằng doanh nghiệp không thể chỉ trông chờ vào thị trường mà phải tự thay đổi. Với Gốm Đất Việt, con đường ấy là tiếp tục đẩy mạnh cơ giới hóa, tự động hóa, phát triển các sản phẩm mới như ngói màu, ngói hình, gạch công nghệ cao nhưng vẫn giữ nền tảng của ngành đất nung Việt Nam. Với ông, truyền thống thủ công là nền tảng, khoa học công nghệ là công cụ để nâng tầm, còn con người là yếu tố kết nối hai giá trị đó. Khoảnh khắc ông tự tin rằng doanh nghiệp Việt nếu đầu tư tri thức, khoa học, công nghệ hoàn toàn có thể đứng ngang hàng với quốc tế không chỉ là câu chuyện cá nhân, mà là lời gợi ý đường đi cho cả ngành.
Ở Bát Tràng, câu hỏi đặt ra là đâu là giới hạn để công nghệ hỗ trợ mà không làm mất đi giá trị thủ công. Câu trả lời không nằm ở việc cấm hay mở cửa cho máy móc, mà ở việc xác định đâu là phần “hồn” cần giữ, đâu là phần “xác” có thể tối ưu. Thế hệ trẻ làm gốm đang dùng AI để thử họa tiết trên sản phẩm, dùng nền tảng số để kể chuyện làng nghề, nhưng vẫn để bàn tay người thợ quyết định đường nét cuối cùng. Nghề gốm truyền thống, từ gốm Bát Tràng đến đất nung công nghiệp, chỉ có thể phát triển bền vững khi chấp nhận đổi mới thiết kế gốm, công nghệ sản xuất và mô hình kinh doanh, nhưng không đánh mất ký ức nằm trong mỗi thớ đất, mỗi chữ ký của người thợ dưới đáy sản phẩm.
