Chuyển đổi số: chiếc lò nung mới cho gốm Bát Tràng truyền thống
Chuyển đổi số làng nghề là quá trình áp dụng nền tảng số, nội dung số và thương mại điện tử để kể câu chuyện văn hóa, quảng bá sản phẩm, kết nối trực tiếp với khách hàng và mở rộng thị trường mà vẫn giữ nguyên kỹ thuật, quy trình và hồn cốt thủ công truyền thống. Trong bối cảnh đó, gốm Bát Tràng truyền thống bước vào thời kỳ mà điện thoại thông minh, TikTok, mã QR và bản đồ số quan trọng không kém lò nung, men và đất. Nếu trước đây, giá trị của chiếc bình gốm nằm ở dáng, men và hoa văn, thì nay giá trị còn nằm ở khả năng được tìm thấy, được hiểu và được yêu trên các nền tảng số. Điểm đáng nói là nghệ nhân Bát Tràng không chấp nhận bị đẩy ra bên lề cuộc chơi số, mà chủ động coi chuyển đổi số là “cơ hội vàng” để đánh thức kho báu văn hóa mà cha ông để lại. Họ đang chứng minh một điều: gốm sứ không chỉ bán trong chợ quê hay cửa hàng lưu niệm, mà hoàn toàn có thể trở thành sản phẩm thương mại điện tử thủ công mang bản sắc rõ ràng trên các sàn và mạng xã hội.
Từ lò gốm đến livestream: cách nghệ nhân Bát Tràng bán gốm sứ online
Tại Bát Tràng, chuyển đổi số không dừng ở việc chụp vài tấm ảnh rồi đăng lên mạng. Các nghệ nhân được đào tạo kỹ năng số, kỹ năng thuyết trình, livestream và sáng tạo nội dung để tự xuất hiện, tự nói về sản phẩm của mình. Khi nghệ nhân lên sóng TikTok giới thiệu từng đường khắc trên chiếc bình, người xem không chỉ thấy sản phẩm mà còn cảm được con người phía sau. Đó là khác biệt lớn giữa bán gốm sứ online và bán hàng công nghiệp vô danh. Theo chia sẻ từ Nghệ nhân Hà Thị Vinh, một số doanh nghiệp, hộ sản xuất ở Bát Tràng đã bán hàng trên các nền tảng số rất thành công. Việc phối hợp với TikTok Shop cho thấy làng nghề không còn ngần ngại bước vào không gian thương mại điện tử thủ công, nơi mỗi thước video có thể là một phiên chợ mới. Dĩ nhiên, điều này cũng buộc nghệ nhân phải học thêm kỹ năng kể chuyện, tương tác, chứ không thể tiếp tục “bán hàng trầm lặng” như trước.
Người trẻ làng nghề: giữ lửa truyền thống bằng tư duy số
Điều đáng mừng là thế hệ trẻ ở các làng nghề không quay lưng với truyền thống, mà đang dùng công nghệ để kéo nghề lại gần công chúng. Ở làng gốm Phù Lãng, cơ sở Gốm Ngọc đầu tư máy móc, thiết bị hiện đại để hỗ trợ tinh chế nguyên liệu và một số công đoạn sản xuất, giúp giảm sức lao động nhưng vẫn giữ được hồn cốt gốm Phù Lãng. Mỗi sản phẩm được gắn mã QR, cho phép khách hàng tra cứu nguồn nguyên liệu, quy trình sản xuất và câu chuyện văn hóa phía sau. Đây không phải là “công nghiệp hóa” làng nghề, mà là nâng cấp năng lực kể chuyện và minh bạch. Ở Bắc Ninh, thanh niên được tập huấn kỹ năng sản xuất nội dung số, làm du lịch cộng đồng, xây dựng bản đồ số tích hợp mã QR tại điểm di tích và làng nghề. Qua đó, người trẻ vừa học nghề, vừa tận dụng lợi thế công nghệ để kể câu chuyện làng nghề, quảng bá sản phẩm và kết nối với khách hàng. Cách làm này gợi mở hướng đi cho gốm Bát Tràng truyền thống: trao vai trò chủ lực cho lớp trẻ trong mọi hoạt động chuyển đổi số làng nghề.
Cơ hội vàng: khi bản sắc và công nghệ cùng tạo giá trị
Nhiều người lo rằng đưa gốm Bát Tràng lên sàn thương mại điện tử thủ công sẽ làm nhạt dần bản sắc. Thực tế đang phản bác nỗi lo đó. Các mô hình ở Phù Lãng, Thổ Hà và Bát Tràng cho thấy giá trị văn hóa là nền tảng, còn đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số sẽ tạo thêm sức sống mới cho sản phẩm thủ công. Khi sản phẩm gắn với câu chuyện lịch sử, văn hóa và tinh hoa nghề nghiệp, giá trị của nó được nâng lên thay vì bị hòa lẫn vào hàng công nghiệp đại trà. Không phải ngẫu nhiên mà giai đoạn này được Nghệ nhân Hà Thị Vinh gọi là “cơ hội vàng” của làng nghề. Ngày 27/6/2025, nghề làm bánh đa nem Thổ Hà được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, mở thêm cơ hội xây dựng thương hiệu, phát triển du lịch và mở rộng thị trường. Cùng lúc, Hà Nội thúc đẩy chương trình công nghiệp văn hóa, đặt mục tiêu biến kho báu lịch sử – văn hóa thành nguồn lực kinh tế. Khi chính sách, công nghệ và nỗ lực tự thân của nghệ nhân gặp nhau, cửa ra thị trường quốc tế của làng nghề mở rộng hơn bao giờ hết.
Từ Bát Tràng đến hệ sinh thái số làng nghề
Nếu coi Bát Tràng là “phòng thí nghiệm” cho chuyển đổi số làng nghề, thì mục tiêu không dừng ở một làng gốm. Những thử nghiệm về đào tạo kỹ năng số, livestream, xây dựng bản đồ số làng nghề và bảo tàng sinh thái gốm sứ hướng tới một hệ sinh thái số rộng hơn, nơi mỗi làng nghề đều có “địa chỉ” trên không gian trực tuyến. Các nền tảng fanpage, Facebook, TikTok được thúc đẩy sử dụng cho công tác bán hàng, quảng bá sản phẩm. Thí điểm mô hình “xã thương mại điện tử” tại Hồng Giang (Chũ) cũng cho thấy địa phương đã nhìn nhận nghiêm túc vai trò của công nghệ trong tiêu thụ sản phẩm đặc trưng. Đáng chú ý, Tỉnh đoàn, Hội Liên hiệp Thanh niên và Hội Doanh nhân trẻ Bắc Giang đã ký chương trình phối hợp giai đoạn 2026-2029, đặt mục tiêu huy động khoảng 80 tỷ đồng để đồng hành với thanh niên khởi nghiệp, học tập, chuyển đổi số và triển khai các công trình vì cộng đồng. Đây là tín hiệu cho thấy chuyển đổi số làng nghề không còn là những dự án rời rạc, mà đang trở thành chiến lược dài hạn. Với đà này, khi Bát Tràng thành công, kinh nghiệm sẽ lan tỏa sang nhiều làng nghề khác ở Thủ đô và các tỉnh, tạo nên mạng lưới làng nghề số cùng chia sẻ câu chuyện và khách hàng.
