Gen Z Bát Tràng: Thế hệ không chấp nhận để nghề gốm trở thành hoài niệm
Thế hệ gốm Bát Tràng Gen Z là những người trẻ sinh ra trong làng nghề gốm truyền thống, vừa tiếp thu kỹ thuật men rạn, men lam và vuốt tay cổ truyền, vừa chủ động sáng tạo gốm hiện đại với kiểu dáng, màu men, linh vật và sản phẩm hướng tới thị hiếu người trẻ, qua đó bảo tồn di sản gốm bằng chính ngôn ngữ của thời đại số. Họ không chờ di sản được bảo tồn hộ, mà tự nhận trách nhiệm làm cho nghề gốm truyền thống tiếp tục sống trong đời sống đương đại. Ở Bát Tràng (Hà Nội), nơi được xem là biểu tượng của nghề gốm truyền thống Việt Nam với lịch sử hàng trăm năm, Gen Z đang bước vào lò nung, xưởng sản xuất và cả không gian sáng tạo với một thái độ rất rõ ràng: hoặc gốm đi cùng thế hệ họ, hoặc sẽ bị bỏ lại phía sau.
Hoàng Đức Khải: Kiên định với đồ thờ men rạn để giữ cốt lõi di sản
Trong câu chuyện bảo tồn di sản gốm, lựa chọn của anh Hoàng Đức Khải, 23 tuổi, là một lời phản biện với quan điểm “muốn trẻ phải phá cũ”. Khải đang dần tiếp quản xưởng gốm quy mô hơn 30 nhân sự từ cha là ông Hoàng Quốc Bính, nhưng anh không chạy theo sản phẩm dễ bán mà chọn con đường làm đồ thờ men rạn – dòng sản phẩm đòi hỏi kỹ thuật cao, sự kiên nhẫn và tay nghề tinh xảo. Mỗi ngày, anh tỉ mỉ trau chuốt từng chi tiết nhỏ trên bình, trên hoa văn, như một cách khẳng định rằng nghề gốm truyền thống chỉ có giá trị khi phần khó nhất được giữ lại. Câu nói của anh “Tôi muốn phát triển nghề gốm không chỉ ở trong nước, mà có thể vươn ra ngoài thế giới” vừa là khát vọng cá nhân, vừa là tuyên bố rằng di sản gốm Bát Tràng đủ sức bước ra khỏi phạm vi làng nghề.
Nguyễn Quý Thiện: Linh vật, Hello Kitty và chiến lược kéo Gen Z đến với gốm
Nếu Khải giữ cốt lõi di sản bằng đồ thờ men rạn, thì Nguyễn Quý Thiện, 24 tuổi, lại chọn hướng đi gần với giới trẻ: lợn tiết kiệm, tượng linh vật, Hello Kitty, những hình gốm hướng tới khách hàng Gen Z. Tự vận hành cơ sở sản xuất chỉ với 5 nhân sự nhưng cho ra lò hơn 800 sản phẩm mỗi tuần, Thiện chứng minh rằng sáng tạo gốm hiện đại không phải trò chơi màu mè, mà là chiến lược kinh doanh nghiêm túc. Anh từng đánh đổi hàng chục mẻ nung hỏng những ngày đầu khởi nghiệp, chấp nhận rủi ro để tìm ra công thức men, màu, kiểu dáng phù hợp. Việc tự pha chế gần 30 màu men để linh hoạt ứng dụng cho từng sản phẩm thay vì gò bó ở tông màu cơ bản cho thấy Gen Z không ngại thử nghiệm. Chính sự kết hợp giữa hình tượng pop culture và kỹ thuật gốm Bát Tràng đã kéo người trẻ đến gần hơn với nghề, khiến gốm không còn là món đồ “của ông bà” mà trở thành vật dụng, quà tặng mang cá tính.
Từ Bát Tràng đến Bình Đức: Di sản sống nhờ truyền nghề nhiều thế hệ
Điều làm nên sức sống bền bỉ của bảo tồn di sản gốm không chỉ là sản phẩm đẹp, mà là mạch truyền nghề nhiều thế hệ. Ở Bát Tràng, ông Hoàng Quốc Bính đã truyền lửa nghề cho con trai từ những sản phẩm đầu tay khi Khải mới học cấp 1, và giờ tự hào nhìn con trai tự tay hoàn thiện những sản phẩm đòi hỏi độ tinh xảo cao. Tại làng gốm Bình Đức, xã Bắc Bình, nghệ nhân Lâm Hùng Sổi đã gắn bó hơn 32 năm với nghề gốm truyền thống của người Chăm và thành thạo mọi công đoạn từ xử lý nguyên liệu đến nung gốm. Nghề gốm Chăm mang tính chất “Mẹ truyền con nối” qua nhiều đời, và ông Sổi tiếp tục hướng dẫn con gái Ánh Xuân tiếp quản cơ sở, giống như cách các gia đình Bát Tràng đặt niềm tin vào Gen Z. Khi những kỹ thuật vuốt tay, chỉnh hình, làm bóng sản phẩm được trao lại cho lớp trẻ, di sản gốm không còn là ký ức mà là kỹ năng sống, là nghề nghiệp có thể nuôi cả gia đình.
Thách thức khan hiếm, thu nhập thấp và lý do Gen Z vẫn chọn gắn bó
Sự lạc quan về gốm Bát Tràng Gen Z không che lấp được những thực tế khó khăn của nghề gốm truyền thống. Ở Bình Đức, số hộ làm gốm đã giảm từ hơn 120 xuống còn chưa đến 20 hộ duy trì nghề, vì đất sét, củi ngày càng khan hiếm, giá cao, trong khi thu nhập từ nghề không còn như trước. Dù vậy, gia đình nghệ nhân Lâm Hùng Sổi vẫn duy trì sản xuất, tạo việc làm cho 4 phụ nữ trong làng với mức tiền công từ 150.000 đến 200.000 đồng/người/ngày, đồng thời biến cơ sở thành điểm đến để du khách tham quan, trải nghiệm nặn gốm truyền thống. Cách làm này gợi mở hướng đi cho Bát Tràng: kết hợp sản xuất với du lịch trải nghiệm, giáo dục văn hóa cho học sinh, du khách, để nghề gốm có thêm nguồn thu và khán giả mới. Gen Z Bát Tràng như Khải, Thiện chọn gắn bó với gốm không phải vì nghề dễ dàng, mà vì họ nhìn thấy cơ hội tái định nghĩa di sản: vừa là ký ức gia đình, vừa là sản phẩm sáng tạo có thị trường, vừa là trải nghiệm văn hóa cho cộng chúng trẻ.
