Từ lò than đến bản đồ số: chuyển đổi số là lựa chọn sống còn
Chuyển đổi số là quá trình ứng dụng công nghệ, dữ liệu và các nền tảng trực tuyến để số hóa sản phẩm, câu chuyện văn hóa và hoạt động kinh doanh của làng nghề, qua đó mở rộng thị trường, nâng cao trải nghiệm du lịch đồng thời bảo tồn di sản trong không gian số. Đây không phải xu hướng trang trí, mà là lựa chọn sống còn với gốm Bát Tràng. Khi thị trường và hành vi tiêu dùng thay đổi nhanh, những sản phẩm tinh xảo nhưng “đóng khung” trong vài con phố làng nghề sẽ dần bị bỏ lại phía sau. Thẳng thắn mà nói, nếu không số hóa, gốm Bát Tràng sẽ tiếp tục bán theo kiểu “đợi khách đến làng”, trong khi đối thủ khắp nơi đang tiếp cận người dùng toàn cầu từng cú nhấp chuột. Chấp nhận công nghệ vì thế là chấp nhận một cấu trúc phát triển mới cho làng nghề truyền thống công nghệ.
Những con số cho thấy Bát Tràng đã bước vào kỷ nguyên số
Điều đáng chú ý là Bát Tràng không nói về chuyển đổi số như một khẩu hiệu, mà đang triển khai trên quy mô lớn. Xã hiện có gần 200 doanh nghiệp và khoảng 1.000 hộ kinh doanh, tạo việc làm cho hàng nghìn lao động với thu nhập bình quân từ 87–90 triệu đồng/người/năm; tổng giá trị sản xuất và doanh thu từ kinh tế, du lịch ước đạt 3.500–4.000 tỷ đồng mỗi năm. Song song, địa phương đã tổ chức các phiên livestream giới thiệu, quảng bá và kết nối tiêu thụ gốm sứ truyền thống trong cao điểm “100 ngày thực hiện nhiệm vụ trọng tâm về chuyển đổi số”, đưa sản phẩm làng nghề đến trực tiếp người tiêu dùng trên môi trường số và mở rộng thị trường. Việc sử dụng website, mạng xã hội và kênh thương mại điện tử giúp các hộ nhỏ lẻ vượt ra khỏi biên giới địa lý, bán hàng không phụ thuộc vào dòng khách vãng lai. Nếu trước đây cả làng chủ yếu trông vào khách đến tận nơi, thì nay gốm Bát Tràng số hóa đang tiếp cận những thị trường quốc tế khó tính nhờ mã QR, nền tảng dữ liệu dùng chung và “hộ chiếu số” cho sản phẩm.
Thương mại điện tử gốm sứ: nghệ nhân tự kể câu chuyện của mình
Điểm đột phá của Bát Tràng nằm ở cách làng nghề dùng thương mại điện tử gốm sứ để kể lại câu chuyện văn hóa chứ không chỉ đăng ảnh sản phẩm. Nghệ nhân Hà Thị Vinh nhấn mạnh rằng chuyển đổi số phải giúp người làm nghề biết cách kể câu chuyện văn hóa, lịch sử và tinh hoa nghề nghiệp gắn với từng chiếc bình, từng bộ ấm chén. Bát Tràng vì thế tổ chức đào tạo kỹ năng số, thuyết trình, livestream, sáng tạo nội dung để nghệ nhân không còn phụ thuộc hoàn toàn vào đại lý hay thương lái, mà có thể giao tiếp trực tiếp với khách hàng trên fanpage, TikTok, Facebook. Địa phương đã phối hợp tổ chức các phiên livestream quảng bá và kết nối tiêu thụ gốm sứ, biến mỗi buổi phát trực tiếp thành không gian chợ phiên mới trên môi trường số. Một sự kiện đáng chú ý là Ủy ban nhân dân Bát Tràng phối hợp tổ chức buổi livestream quảng bá, kích cầu tiêu thụ sản phẩm gốm truyền thống, cho thấy chính quyền không đứng ngoài cuộc. Đây là bước dịch chuyển quyền lực mềm: từ các kênh bán sỉ sang câu chuyện của chính người thợ trong làng nghề truyền thống công nghệ.
Du lịch thông minh Bát Tràng và bảo tồn di sản kỹ thuật số
Nếu chỉ bán hàng online, Bát Tràng sẽ đánh mất lợi thế trải nghiệm không gian làng nghề. Vì thế, hướng đi được chọn là du lịch thông minh Bát Tràng gắn với bảo tồn di sản kỹ thuật số. Địa phương đang số hóa di sản văn hóa, nghệ nhân, sản phẩm làng nghề và các điểm di tích để phục vụ bảo tồn, quảng bá, phát triển du lịch. Mục tiêu là xây dựng mô hình làng nghề số, du lịch thông minh và bảo tàng số, nơi khách tham quan có thể khám phá kho tri thức nghề bằng bản đồ số, thực tế ảo, thực tế tăng cường. Thành phố cũng định hướng xây dựng “bản đồ công nghệ” cho làng nghề, đưa công nghệ in 3D và trí tuệ nhân tạo vào thiết kế mẫu mã gốm, số hóa kho hoa văn cổ, đồng thời tạo không gian sáng tạo số để du khách cùng nghệ nhân tạo ra sản phẩm độc bản tại chỗ. Học hỏi mô hình tour đêm tại các di tích, Bát Tràng hướng tới những hành trình trải nghiệm ban đêm kết hợp homestay và không gian sáng tạo số. Như vậy, bảo tồn không chỉ nằm trong bảo tàng truyền thống, mà sống động trên nền tảng số, song hành cùng hoạt động kinh tế.
Giữ hồn thủ công trong kỷ nguyên AI: thách thức nhưng không thể né tránh
Sự hoài nghi lớn nhất với chuyển đổi số là lo sợ gốm Bát Tràng mất chất thủ công. Thực tế, chính làng nghề đang dùng công nghệ để bảo vệ chứ không xóa bỏ tay nghề. Nhiều cơ sở đã thay lò than bằng lò gas, lò điện và hệ thống tự động điều chỉnh nhiệt độ, giúp giảm lỗi, tiết kiệm nhiên liệu, giảm khói bụi nhưng vẫn giữ vai trò quyết định của người thợ trong khâu tạo hình và trang trí. Một số xưởng tích hợp trí tuệ nhân tạo và điều khiển tự động vào vận hành lò, biến giai đoạn nung – vốn phụ thuộc kinh nghiệm – thành quy trình kiểm soát chính xác. Theo định hướng của thành phố, ứng dụng công nghệ sẽ không làm mất đi bản sắc thủ công mà tập trung thay thế các khâu nặng nhọc, dành trọn không gian sáng tạo cho nghệ nhân. Bát Tràng cũng dự kiến khắc phục điểm nghẽn về dữ liệu, hạ tầng, nhân lực số, đẩy mạnh AI, thương mại điện tử, truy xuất nguồn gốc, thanh toán không tiền mặt, từng bước xây dựng làng nghề số, du lịch thông minh và bảo tàng số. Vấn đề không còn là “có số hóa hay không”, mà là liệu chúng ta có đủ bản lĩnh để dùng công nghệ phục vụ con người và di sản, thay vì chiều ngược lại.
