Nhiếp ảnh di sản: Không chỉ là tấm ảnh đẹp mà là trách nhiệm với ký ức
Nhiếp ảnh di sản là quá trình dùng hình ảnh để lưu giữ di sản văn hóa, bảo tồn ký ức làng quê và những thực hành truyền thống trong đời sống cộng đồng, thông qua một cái nhìn vừa thẩm mỹ, vừa tôn trọng bối cảnh lịch sử – xã hội của địa phương. Khi bấm máy trước một lễ hội, một làng nghề hay một nhân vật, bạn đang quyết định thứ ký ức nào sẽ được truyền lại cho thế hệ sau, chứ không chỉ tạo ra một bức hình bắt mắt. Vì thế, lựa chọn đứng về phía di sản nghĩa là chấp nhận chậm lại: tìm hiểu, gắn bó và đi cùng cộng đồng thay vì săn những khuôn hình nhanh, lạ nhưng rỗng. Ở thời điện thoại thông minh chụp hàng nghìn tấm mỗi ngày, chính thái độ này phân biệt nhiếp ảnh di sản với chụp ảnh du lịch thông thường.
Hành trình dài hơi: Bài học từ nhiếp ảnh gia Nguyễn Á
Nếu muốn lưu giữ di sản văn hóa bằng nhiếp ảnh một cách nghiêm túc, hãy nhìn vào con đường mà nhiếp ảnh gia Nguyễn Á đã chọn. Ông theo đuổi đề tài về di sản văn hóa phi vật thể hơn một thập kỷ, đi từ nhã nhạc cung đình Huế đến tranh dân gian Đông Hồ, lễ hội Vía Bà Chúa Xứ Núi Sam, nghề gốm Chăm, Xòe Thái, ví dặm Nghệ Tĩnh, đờn ca tài tử Nam Bộ… Không có dự án nào như vậy nếu thiếu kế hoạch dài hạn, sự trở đi trở lại với cùng một cộng đồng, và khả năng đọc bối cảnh địa phương sâu hơn mức “chụp cho biết”. Trong lời tựa sách, ông viết mong muốn “lưu giữ những giá trị văn hóa tốt đẹp của dân tộc, đồng thời khơi dậy niềm tự hào và lòng tự tôn dân tộc, đặc biệt trong thế hệ trẻ”. Đó cũng là thước đo để bất kỳ nhiếp ảnh gia di sản nào tự hỏi: mình đang chụp vì bản thân hay vì di sản.
Lai Xá: Khi làng nghề và bảo tàng cùng bảo tồn ký ức làng quê
Muốn hiểu nhiếp ảnh di sản gắn với cộng đồng thế nào, hãy nhìn vào làng Lai Xá – cái nôi của nghề nhiếp ảnh Việt Nam, nằm ở phía Tây Hà Nội. Từ cuối thế kỷ XIX, nghề chụp ảnh ở đây được truyền qua nhiều thế hệ, đi cùng người dân ra Hà Nội, Sài Gòn và khắp cả nước, tạo nên một căn cước nghề nghiệp riêng cho làng. Để lưu giữ di sản văn hóa ấy, cộng đồng đã cùng nhau lập Bảo tàng nhiếp ảnh Lai Xá nhằm lưu giữ và giới thiệu những giá trị của làng nghề. Không gian bảo tàng tái hiện tiệm chụp ảnh xưa, máy ảnh hộp gỗ, phim kính, buồng tối với hóa chất, máy rọi… – toàn bộ một hệ sinh thái nghề chụp ảnh truyền thống, nơi mỗi khung hình được nâng niu như phần ký ức quý của gia đình. Đây là minh chứng sống động rằng bảo tồn ký ức làng quê không thể tách rời nơi chốn và con người đã tạo ra nó.
Bảo tàng địa phương: Không gian sống của ký ức, không phải nhà kho hiện vật
Lai Xá không dừng ở một bảo tàng. Cùng với Bảo tàng nhiếp ảnh Lai Xá, Bảo tàng Nguyễn Văn Huyên – do người thân của vị cố Bộ trưởng Giáo dục sáng lập – lưu giữ tư liệu, hình ảnh, sách, thư từ về hành trình học tập, nghiên cứu và cống hiến của ông trong mối liên hệ với những biến chuyển của đất nước. Hai bảo tàng này không chỉ lưu giữ hiện vật của quá khứ, mà còn góp phần khẳng định chiều sâu văn hóa và truyền thống nghề nghiệp của vùng đất. Điều người làm nhiếp ảnh di sản có thể học được là: di sản cần một nơi sống, không chỉ một nơi trưng bày. Khi ảnh, câu chuyện, ký ức được đưa vào không gian mở cho người trẻ, du khách, nhà nghiên cứu, ảnh di sản thoát khỏi vai trò “trang trí triển lãm” để trở thành chất liệu đối thoại liên thế hệ.
Từ ống kính cá nhân đến trách nhiệm cộng đồng
Điểm chung giữa hành trình cá nhân của Nguyễn Á và câu chuyện cộng đồng ở Lai Xá là một thái độ: xem nhiếp ảnh như cách lưu giữ di sản văn hóa chứ không phải sản xuất hình ảnh tiêu dùng. Một bên là hàng nghìn khuôn hình về di sản văn hóa phi vật thể được UNESCO vinh danh, được ông gom lại trong những cuốn sách ảnh dài hơi; bên kia là làng nghề tự dựng bảo tàng để kể câu chuyện về nghề, về người, về truyền thống. Cả hai con đường đều cho thấy chụp ảnh truyền thống hiệu quả nhất khi gắn mình vào một kế hoạch dài hạn, tôn trọng bối cảnh địa phương và sẵn sàng trao lại hình ảnh cho cộng đồng qua bảo tàng, sách ảnh, không gian trưng bày. Kết luận rõ ràng: nếu muốn bảo tồn ký ức làng quê bằng nhiếp ảnh, hãy nghĩ xa hơn một buổi chụp – hãy nghĩ tới thế hệ sẽ mở tủ ảnh, bước vào bảo tàng, và tìm thấy chính mình trong đó.
