Từ tuyển sinh sang trách nhiệm bảo đảm chỗ học
Tiếp nhận học sinh đầu cấp là cách tổ chức bố trí chỗ học dựa trên địa bàn, nhu cầu, điều kiện trường lớp và khả năng tiếp nhận, thay vì xem đầu vào chủ yếu là một cuộc tuyển chọn. Ngày 23 tháng 10, Bộ GD&ĐT công bố dự thảo thông tư về quy chế tiếp nhận học sinh để lấy ý kiến rộng rãi. Đây là đề xuất, chưa phải quy định đã có hiệu lực. Dự thảo áp dụng cho lớp 1, lớp 6 và lớp 10, phản ánh một thay đổi đáng chú ý: hệ thống giáo dục phải chủ động sắp xếp chỗ học phù hợp, thay vì để gia đình tự xoay xở trước sự cạnh tranh giữa các trường.
Sự chuyển hướng này gắn với thay đổi trong quản trị giáo dục, chuyển đổi số, sắp xếp mạng lưới cơ sở giáo dục và tổ chức chính quyền địa phương. Mục tiêu được nêu không dừng ở giảm áp lực thi cử: dự thảo muốn bảo đảm cơ hội học tập, dự báo nhu cầu người dân và giúp địa phương hoạch định trường lớp, đội ngũ, cơ sở vật chất. Đây là hướng đi đáng ủng hộ, nhưng tính công bằng sẽ phụ thuộc vào việc địa phương biến mục tiêu thành chỗ học thực tế như thế nào.
Dữ liệu và điều kiện địa phương thay vai trò sàng lọc
Theo hướng dự thảo, dữ liệu được dùng để dự báo nhu cầu, xác định địa bàn, quy mô học sinh, khả năng tiếp nhận và phương án bố trí. Việc phân bổ còn căn cứ vào nơi cư trú, cơ sở vật chất, đội ngũ, khoảng cách và điều kiện đi lại. Như vậy, thay cho một cách làm đồng loạt dựa trên thi tuyển, mỗi địa phương cần tính đến năng lực trường học và đặc điểm dân cư của mình. Dự thảo quy định không kiểm tra, đánh giá, phân loại hay tuyển chọn trẻ em làm căn cứ vào lớp 1; với lớp 6, nguyên tắc cũng là không phân loại, tuyển chọn, ngoại trừ trường hợp được giao phát hiện, bồi dưỡng học sinh có năng khiếu hoặc thành tích nổi bật.
Điểm mạnh của cách tiếp cận này là giảm việc biến một kỳ thi thành cánh cửa quyết định cơ hội học tập, nhất là ở bậc đầu cấp. Nhưng bỏ thi tuyển đầu cấp không tự động tạo ra công bằng: nếu trường gần nhà thiếu chỗ, hoặc chất lượng và điều kiện giữa các khu vực chênh lệch, việc phân bổ vẫn có thể khiến gia đình chịu thiệt. Vì thế, yêu cầu địa phương dự báo sớm và chuẩn bị năng lực tiếp nhận không phải phần việc phụ; đó là điều kiện để nguyên tắc công bằng có ý nghĩa.
Lớp 10 vẫn có thi, nhưng dự kiến gọn hơn
Với lớp 10, dự thảo vẫn giữ các phương thức hiện hành, đồng thời định hướng giảm tổ chức thi tuyển khi chưa thực sự cần thiết. Nếu tổ chức thi, dự kiến kỳ thi gồm hai môn Toán và Ngữ văn. Bộ nêu mục đích là giảm áp lực, giúp học sinh chủ động học tập ổn định hơn và giảm nguồn lực tổ chức kỳ thi. Đây không phải đề xuất xóa bỏ mọi kỳ thi chuyển cấp; cách diễn đạt chính xác hơn là thu hẹp việc thi tuyển ở nơi có thể bố trí học sinh theo năng lực tiếp nhận và điều kiện thực tế.
Với phụ huynh và học sinh, tác động cụ thể sẽ phụ thuộc vào phương án từng địa phương. Dự thảo cũng tính đến trường hợp hệ thống gặp sự cố và yêu cầu có hình thức hỗ trợ người dân gặp khó khăn khi sử dụng môi trường số. Chi tiết này quan trọng: số hóa có thể giúp phân bổ minh bạch và thuận tiện hơn, nhưng không nên trở thành rào cản cho gia đình thiếu khả năng tiếp cận công nghệ. Bộ đang lấy ý kiến rộng rãi; nội dung cuối cùng chỉ có thể xác định sau quá trình góp ý và hoàn thiện.
Công bằng phải đi cùng năng lực cung ứng
Dự thảo tuyển sinh đầu cấp đặt ra một thay đổi về trách nhiệm: từ việc chọn học sinh sang việc tổ chức hệ thống để đáp ứng nhu cầu học tập. Đó là mục tiêu có cơ sở, bởi phân bổ dựa trên dữ liệu, khoảng cách đi lại và năng lực trường học có thể hạn chế sự phụ thuộc vào thi cử, đồng thời giúp địa phương nhìn thấy sớm nơi thiếu chỗ. Tuy nhiên, quy chế tiếp nhận học sinh chỉ phát huy tác dụng nếu dữ liệu đủ tin cậy, tiêu chí phân bổ rõ ràng và trường lớp được chuẩn bị tương ứng.
Vì vậy, điều đáng theo dõi không chỉ là có bỏ một kỳ thi hay không, mà là mỗi học sinh có được bố trí chỗ học phù hợp và gia đình có hiểu rõ cách phân bổ hay không. Đây hiện vẫn là dự thảo đang lấy ý kiến, chưa phải quy định có hiệu lực. Hướng đi mới có thể mở rộng cơ hội, nhưng thành công sẽ được quyết định bởi năng lực thực thi tại địa phương — từ dự báo dân số học đường đến hỗ trợ những gia đình khó tiếp cận quy trình trực tuyến.
