Từ tỉnh nội địa đến tham vọng trung tâm giao thương
Khu kinh tế Nhơn Hội và khu công nghiệp Chư Sê là hai cực phát triển mới được Gia Lai định vị để biến một tỉnh Tây Nguyên không giáp biển thành trung tâm giao thương, logistics và công nghiệp chế biến liên kết chặt với dải Nam Trung Bộ, qua đó mở một cửa ngõ ra biển cho toàn vùng Tây Nguyên thông qua hạ tầng giao thông và chuỗi đô thị – công nghiệp – dịch vụ được quy hoạch bài bản. Phó Thủ tướng Thường trực Phạm Gia Túc đã ký Quyết định 1664/QĐ-TTg phê duyệt điều chỉnh Quy hoạch chung khu kinh tế Nhơn Hội đến năm 2050. Song song, UBND tỉnh Gia Lai thông qua quy hoạch phân khu 1/2000 Khu công nghiệp Chư Sê với diện tích 247 ha theo Công văn 10847/UBND-XDCT do Phó Chủ tịch UBND tỉnh Nguyễn Tự Công Hoàng ký. Đây không còn là những mảnh ghép rời rạc, mà là cấu trúc mới cho phát triển kinh tế Gia Lai, xoay quanh mục tiêu trở thành trung tâm công nghiệp chế biến, năng lượng tái tạo và logistics của vùng.
Khu kinh tế Nhơn Hội: Hành lang Đông – Tây và 5 vùng động lực
Điểm đáng chú ý nhất trong quy hoạch điều chỉnh là cách khu kinh tế Nhơn Hội được "nâng cấp" từ một không gian ven biển thành cực tăng trưởng tổng hợp của cả tỉnh. Phạm vi quy hoạch vẫn giữ khoảng 14.308 ha, gồm bán đảo Phương Mai khoảng 12.000 ha và khu vực Canh Vinh khoảng 2.308 ha. Theo quy hoạch, khu kinh tế Nhơn Hội phát triển theo mô hình 1 hành lang liên kết tổng hợp Đông – Tây, 3 chuỗi – vành đai và 5 vùng động lực chủ đạo. Hành lang Đông – Tây hình thành trên cơ sở các trục Quốc lộ 19, 19B và tuyến Quy Nhơn – Pleiku, kết nối cảng Quy Nhơn, cảng Nhơn Hội, sân bay Phù Cát với các khu công nghiệp, đô thị, dịch vụ và khu vực Tây Nguyên. Đây là một thiết kế không gian đầy tham vọng: lấy biển làm cửa ngõ, lấy hạ tầng Tây Nguyên làm bệ đỡ, tổ chức phát triển theo các vùng động lực – từ trung tâm động lực Cát Tiến đến logistics – công nghiệp Canh Vinh, đô thị – du lịch ven Mai Hương – cảng Nhơn Hội, chuỗi sinh thái đầm Thị Nại – núi Phương Mai và khu công nghiệp – đô thị – dịch vụ Vân Canh.
Dân số, đô thị và hạ tầng Tây Nguyên: Nhơn Hội không chỉ là câu chuyện biển
Nhơn Hội được xác định là khu kinh tế tổng hợp đa ngành, đa lĩnh vực, trọng tâm là du lịch, dịch vụ, đô thị, công nghiệp, công nghiệp công nghệ cao, cảng biển và logistics. Quy hoạch hướng tới một trung tâm giao thương quốc tế lớn, kết nối Nam Trung Bộ với Tây Nguyên và hành lang kinh tế ven biển. Dự báo đến năm 2035, dân số khu kinh tế Nhơn Hội khoảng 160.000–170.000 người; đến năm 2050 sẽ tăng lên 320.000–360.000 người với nhu cầu đất xây dựng 11.000–11.600 ha. Một con số dân số như vậy nói lên tham vọng biến Nhơn Hội thành một đô thị biển – công nghiệp – dịch vụ tầm quốc gia, đủ sức "kéo" các dòng hàng, dòng người từ Tây Nguyên ra biển. Quy hoạch giao thông đặt Nhơn Hội trong mạng lưới chiến lược gồm cao tốc Bắc – Nam phía Đông, cao tốc Quy Nhơn – Pleiku – Lệ Thanh, Quốc lộ 19B, 19C và các tuyến kết nối Đông – Tây. Khi mạng lưới này hoàn thiện, thời gian di chuyển từ các vùng sản xuất phía Tây Gia Lai tới hệ thống cảng biển sẽ rút ngắn, hình thành chuỗi logistics liên vùng và tạo cú huých mới cho hạ tầng Tây Nguyên. Danh mục dự án ưu tiên tập trung vào hoàn thiện hạ tầng giao thông khung, cấp nước, cấp điện, viễn thông, hạ tầng số, thoát nước, xử lý chất thải và mạng 5G/6G – nếu triển khai đúng tiến độ, người dân sẽ cảm nhận trực tiếp qua việc đi lại thuận tiện hơn, dịch vụ đô thị và chất lượng môi trường sống được nâng lên.
Khu công nghiệp Chư Sê: Vệ tinh chế biến nông sản và logistics của Gia Lai
Nếu Nhơn Hội là cửa ngõ ra biển, thì khu công nghiệp Chư Sê lại là "nhà máy" ở phía sau, nơi tập trung giá trị gia tăng cho nông sản Tây Nguyên. Việc thông qua quy hoạch phân khu 1/2000 với diện tích 247 ha diễn ra chỉ vài ngày sau Kết luận số 247-KL/TU của Ban Thường vụ Tỉnh ủy, cho thấy sự thống nhất cao trong chỉ đạo từ Đảng đến chính quyền. Theo Quy hoạch chung xã Chư Sê, vùng phía Tây Bắc được định vị là khu vực sản xuất tập trung và logistics – nơi khu công nghiệp Chư Sê 247 ha trở thành trung tâm chế biến nông sản và logistics, thu hút các vệ tinh công nghiệp phụ trợ và dịch vụ hậu cần. Vị trí gần các trục giao thông trọng điểm như Quốc lộ 14, Quốc lộ 25 cùng tiềm năng đường sắt và cao tốc tạo lợi thế lớn cho việc kết nối Tây Nguyên – miền Trung – Campuchia. Với vị trí cửa ngõ vận chuyển hàng hóa, KCN Chư Sê 247 ha sẽ dùng nguồn nguyên liệu cao su, cà phê, hồ tiêu, trái cây… để phát triển chế biến sâu, tăng giá trị và tạo việc làm tại chỗ cho hàng nghìn lao động. Đáng nói hơn, khu công nghiệp này được thiết kế như một vệ tinh trong mạng lưới 24 khu công nghiệp với tổng diện tích khoảng 8.824 ha theo Quy hoạch tỉnh, góp phần vào mục tiêu phát triển nhanh, bền vững và giàu bản sắc đến năm 2030, tầm nhìn 2050.
Cơ hội và thách thức để Gia Lai định hình vai trò trung tâm giao thương
Nhìn vào cấu trúc mới, có thể thấy phát triển kinh tế Gia Lai đang xoay quanh một trục rõ ràng: Nhơn Hội giữ vai trò trung tâm giao thương quốc tế và cửa ngõ ra biển của Tây Nguyên, trong khi Chư Sê là hạt nhân chế biến nông sản và logistics ở bên trong. Nếu triển khai đúng định hướng, Gia Lai sẽ có khả năng rút ngắn khoảng cách địa lý lẫn kinh tế với các vùng duyên hải, bằng cách đưa dòng hàng từ cao nguyên xuống cảng nhanh hơn và ít chi phí hơn (dù các nguồn không nêu cụ thể chi phí). Tuy nhiên, để tận dụng cơ hội này, một vấn đề không thể né tránh là chất lượng thực thi quy hoạch. Quyết định 1664/QĐ-TTg yêu cầu tỉnh phải công bố quy hoạch, rà soát các chương trình, dự án, kiểm soát sử dụng đất, xây dựng và đầu tư, tránh phát triển manh mún phá vỡ cấu trúc tổng thể. Với KCN Chư Sê, các bước tiếp theo như công bố quy hoạch, kêu gọi nhà đầu tư và chuẩn bị hạ tầng kỹ thuật sẽ được đẩy mạnh. Gia Lai đang đứng trước thời điểm bản lề: nếu kiên định hướng tới phát triển xanh, bền vững, hài hòa với cảnh quan và thích ứng biến đổi khí hậu như định hướng Nhơn Hội, đồng thời xây dựng được chuỗi giá trị nông sản gắn với công nghiệp chế biến ở Chư Sê, thì tham vọng trở thành trung tâm giao thương khu vực sẽ không còn là khẩu hiệu mà là lợi ích cụ thể cho doanh nghiệp, nông dân và người lao động của tỉnh.
