Tiếng Anh ngôn ngữ thứ hai: Cuộc chơi của giáo viên, không chỉ của chính sách
Tiếng Anh ngôn ngữ thứ hai trong trường học là định hướng biến tiếng Anh từ một môn học riêng lẻ thành công cụ sử dụng thường xuyên trong dạy và học, nơi giáo viên và học sinh dùng tiếng Anh để giao tiếp, tiếp cận kiến thức các môn khác và xây dựng môi trường song ngữ tự nhiên, liên tục trong nhà trường. Khi bàn về tiếng Anh ngôn ngữ thứ hai, câu hỏi quan trọng không phải là “có nên làm hay không”, mà là “giáo viên sẽ thay đổi như thế nào”. Đề án ở nhiều địa phương đã xác định rõ: muốn đưa tiếng Anh thành ngôn ngữ thứ hai, phải bắt đầu từ nâng năng lực ngoại ngữ của đội ngũ giáo viên, chuẩn hóa chương trình, chuẩn đầu ra và môi trường sử dụng tiếng Anh trong trường học. Nếu giáo viên vẫn ngại nói, ngại dùng tiếng Anh trong chuyên môn, mọi mục tiêu đẹp trên giấy sẽ sớm dừng lại ở khẩu hiệu.
Tự học và bồi dưỡng: Giáo viên có thực sự “vào cuộc”?
Trái với định kiến rằng giáo viên e ngại đổi mới, những con số từ Tháng tự học tiếng Anh dành cho giáo viên trên toàn quốc cho thấy bức tranh khác: 727.868 giáo viên, tương đương 81% đội ngũ, đã đăng ký tham gia chương trình miễn phí do Bộ Giáo dục và Đào tạo phát động từ 13-7 đến 22-8-2026. Đây là một câu trả lời rõ ràng: phần lớn giáo viên không chống lại thay đổi, họ chỉ cần một lộ trình và sự hỗ trợ nghiêm túc. Quan trọng hơn, việc tự học không dừng ở chứng chỉ; quá trình này giúp giáo viên tiến bộ trong giao tiếp, đọc tài liệu chuyên môn và tự tin hơn khi sử dụng tiếng Anh trong công việc hàng ngày.
Điểm đáng chú ý là sự tham gia của cả những giáo viên không dạy tiếng Anh, kể cả người lớn tuổi đã lâu không sử dụng ngoại ngữ nhưng vẫn chủ động quay lại học. Điều này cho thấy sức ép của đổi mới giáo dục đã trở thành động lực nội tại: ai không học thêm sẽ tụt hậu. Tuy vậy, nếu hệ thống chỉ dừng ở một “tháng cao điểm”, phong trào này sẽ xẹp xuống nhanh chóng. Các chuyên đề tự học cần được xem là điểm khởi đầu để hình thành thói quen học suốt đời cho giáo viên, chứ không phải một chiến dịch ngắn hạn.
Trường học chủ động: từ hỗ trợ kinh phí đến “lớp học ngược” cho thầy cô
Không thể trông chờ hết vào trung ương; nhiều trường phổ thông đã chọn cách tự tạo động lực và nguồn lực cho giáo viên. Tại một trường tiểu học ở TP.HCM, ban giám hiệu xác định nâng cao năng lực ngoại ngữ cho đội ngũ là giải pháp trọng tâm để chuẩn bị nguồn lực đưa tiếng Anh thành ngôn ngữ thứ hai trong trường học. Nhà trường không dừng ở lời kêu gọi chung chung mà xây dựng chính sách hỗ trợ kinh phí cho giáo viên tham gia học văn bằng 2 tiếng Anh, giảm gánh nặng chi phí và gửi đi thông điệp rõ ràng: học ngoại ngữ là ưu tiên nghề nghiệp chứ không phải việc “rảnh thì học”.
Câu chuyện các trường tổ chức lớp bồi dưỡng kỹ năng giao tiếp tiếng Anh miễn phí cho giáo viên trong dịp hè cho thấy một bước chuyển quan trọng: thầy cô tạm rời bục giảng để trở thành học viên, cùng luyện phát âm, thực hành mẫu câu, tham gia hoạt động tương tác. Một số nơi còn khuyến khích giáo viên các môn dùng tiếng Anh trong giảng dạy, tạo thêm môi trường để học sinh tiếp xúc ngoại ngữ thường xuyên hơn. Đó là cách tiếp cận thực tế: không chờ chương trình “heo hút” từ trên xuống mà bắt đầu từ những thay đổi nhỏ trong từng tiết dạy, từng phòng họp hội đồng.
Đại học sư phạm mở rộng đào tạo song ngữ: chuẩn bị cho dạy Toán, Khoa học bằng tiếng Anh
Muốn dạy bằng tiếng Anh ở phổ thông, không thể chỉ trông vào các khóa bồi dưỡng ngắn hạn; hệ thống đào tạo ban đầu phải thay đổi. Các trường đại học sư phạm đã bắt đầu mở rộng đào tạo giáo viên tiếng Anh và giáo viên dạy song ngữ. Một trường sư phạm lớn đang đào tạo sinh viên ngành sư phạm tiếng Anh cho bậc THCS và THPT, đồng thời cho phép sinh viên ngành ngôn ngữ Anh học thêm nghiệp vụ sư phạm, TESOL để trở thành giáo viên tiếng Anh. Đây là bước đi nhằm tăng nhanh nguồn nhân lực cho mục tiêu tiếng Anh ngôn ngữ thứ hai, thay vì chỉ “xoay vòng” đội ngũ hiện có.
Quan trọng hơn, các chương trình sư phạm song ngữ Việt – Anh đang được triển khai cho nhiều chuyên ngành: sư phạm toán học dạy bằng song ngữ để chuẩn bị đội ngũ dạy Toán bằng tiếng Anh, chương trình giáo dục tiểu học song ngữ mới mở, cùng lộ trình xây dựng các chương trình sư phạm khoa học tự nhiên, vật lý, hóa học song ngữ. Đồng thời, nhà trường thiết kế các khóa bồi dưỡng nghiệp vụ cho giáo viên đang dạy các môn bằng tiếng Anh, giúp họ biết tổ chức bài học, giải thích khái niệm và xử lý tình huống lớp học bằng ngoại ngữ. “Thời gian tới, chỉ tiêu hằng năm luôn được dự báo để đảm bảo một lộ trình tổng thể”, theo lãnh đạo nhà trường. Cách làm này cho thấy sự nghiêm túc: không thể dạy Toán, Khoa học bằng tiếng Anh nếu chính giáo viên chưa được chuẩn bị bài bản để dùng tiếng Anh như một công cụ nghề nghiệp.
Từ học ngoại ngữ sang học bằng ngoại ngữ: không đốt cháy giai đoạn
Một số nơi đã khuyến khích giáo viên các môn sử dụng tiếng Anh trong giảng dạy để tăng môi trường tiếp xúc cho học sinh. Đây là bước chuyển đáng hoan nghênh, nhưng cũng là giai đoạn dễ “vấp”. Từ học ngoại ngữ sang học bằng ngoại ngữ là một bước nhảy lớn: giáo viên không chỉ cần biết thêm một ngôn ngữ, mà phải dùng tiếng Anh để truyền đạt kiến thức, đặt câu hỏi, xử lý tình huống lớp học. Một giáo viên giao tiếp được bằng tiếng Anh chưa chắc đã dạy được môn của mình bằng tiếng Anh; nếu ép tiến độ, nguy cơ lớn nhất là học sinh mất gốc kiến thức trong khi tiếng Anh cũng không khá hơn.
Các đề án đã đặt tầm nhìn đến năm 2045, với lộ trình gồm: nâng chất lượng dạy học, chuẩn hóa chương trình và đội ngũ; mở rộng môi trường sử dụng tiếng Anh; ứng dụng công nghệ, AI và học liệu số song ngữ; thí điểm, đánh giá, điều chỉnh và nhân rộng tại các trường chất lượng cao. Vấn đề là cách triển khai phải phân tầng: không nhất thiết mọi giáo viên lập tức dạy cả tiết bằng tiếng Anh. Có thể bắt đầu từ thuật ngữ chuyên môn, câu hỏi đơn giản, một hoạt động trong bài học, rồi nâng dần mức độ khi cả thầy và trò đã sẵn sàng. Nếu vì chạy theo hình thức “dạy bằng tiếng Anh” mà học sinh không hiểu bài, thì tiếng Anh chỉ còn là chiếc vỏ đẹp cho một nội dung rỗng.
