Thương mại biên giới Việt Nam: từ dòng hàng qua cửa khẩu đến chuỗi giá trị
Thương mại biên giới Việt Nam là hoạt động trao đổi hàng hóa, dịch vụ diễn ra tại các khu vực cửa khẩu và vùng giáp ranh với Lào, Trung Quốc, trong đó hạ tầng cửa khẩu, logistics, chuyển đổi số và chuỗi giá trị xuyên biên giới cùng quyết định tốc độ, chất lượng và tính bền vững của dòng lưu chuyển hàng hóa. Trong bức tranh đó, câu hỏi không còn là mở thêm bao nhiêu cửa khẩu, mà là mỗi cửa khẩu gắn với một hệ sinh thái sản xuất, chế biến, logistics và thương mại số như thế nào.
Ngày 18/9, Bộ Công Thương phối hợp với UBND tỉnh Điện Biên tổ chức Hội nghị “Xúc tiến thương mại, thúc đẩy xuất nhập khẩu khu vực miền Bắc năm 2026” với chủ đề “Chuyển đổi số và Thương mại xanh: Động lực bứt phá giao thương biên mậu Việt Nam - Lào - Trung Quốc”. Đây không chỉ là một sự kiện xúc tiến, mà là tuyên bố định hướng: muốn tăng tốc thương mại biên giới Việt Nam phải dịch chuyển từ mô hình chạy theo sản lượng thông quan sang mô hình phát triển chuỗi giá trị xuyên biên giới gắn với chuyển đổi số logistics và thương mại xanh.
Một câu nói đáng trích dẫn tại hội nghị là: “Chuyển đổi số và thương mại xanh không còn là lựa chọn mang tính xu hướng, mà đang trở thành năng lực cạnh tranh cốt lõi của doanh nghiệp và của từng địa phương”. Nói cách khác, ai vẫn chỉ xem cửa khẩu là chốt kiểm soát lưu lượng hàng hóa sẽ tụt lại phía sau; ai coi cửa khẩu là điểm neo của cả một chuỗi giá trị mới có thể bứt phá dài hạn.
Lợi thế địa lý không tự sinh lợi: hạ tầng cửa khẩu chỉ là điểm khởi đầu
Miền Bắc Việt Nam được xác định là đầu mối giao thông, cửa ngõ giao thương với Trung Quốc, Lào và các thị trường trong khu vực, với tổng kim ngạch xuất nhập khẩu năm 2025 đạt trên 380 tỷ USD, chiếm khoảng 40% cả nước. Con số ấn tượng này che khuất một thực tế khó chịu: nhiều địa phương trung du, miền núi phía Bắc vẫn chưa khai thác được lợi thế cửa khẩu do hạ tầng kinh tế, giao thông, logistics và năng lực tổ chức sản xuất còn yếu.
Điện Biên là ví dụ tiêu biểu. Tỉnh có hơn 455 km đường biên giới tiếp giáp cả Lào và Trung Quốc, sở hữu Cửa khẩu quốc tế Tây Trang, Cửa khẩu quốc gia Huổi Puốc, Cửa khẩu phụ Si Pa Phìn và cửa khẩu A Pa Chải - Long Phú kết nối với tỉnh Vân Nam. Cảng hàng không Điện Biên đã được nâng cấp, mở rộng và khai thác các tuyến bay kết nối với Hà Nội, TP. Hồ Chí Minh. Trên giấy tờ, đó là nền tảng lý tưởng cho thương mại biên giới Việt Nam.
Nhưng lợi thế địa lý và hạ tầng cửa khẩu chỉ là nền móng. “Cửa khẩu chỉ thực sự phát huy hiệu quả khi phía sau đó là vùng nguyên liệu, cơ sở chế biến, kho bãi, doanh nghiệp phân phối và hệ thống dịch vụ đủ năng lực”. Nếu vẫn tư duy rằng nâng công suất thông quan là đủ, các địa phương sẽ mãi ở vai trò trạm trung chuyển rẻ, chịu rủi ro cao, thay vì trở thành mắt xích tạo giá trị trong chuỗi cung ứng khu vực.
Mở chuỗi giá trị xuyên biên giới: thay đổi tư duy từ “qua cửa khẩu” sang “sau cửa khẩu”
Những tranh luận tại hội nghị cho thấy một chuyển đổi tư duy rõ rệt: thương mại biên giới Việt Nam không thể tiếp tục dựa vào việc tăng thêm lượng hàng qua cửa khẩu, mà phải “mở” cả chuỗi giá trị xuyên biên giới. Cục trưởng Cục Xúc tiến thương mại nhấn mạnh, muốn thương mại biên giới phát triển bền vững “không thể chỉ tập trung vào lưu lượng hàng hóa qua cửa khẩu, mà phải quan tâm đến toàn bộ hệ sinh thái phía sau cửa khẩu”.
Bộ Công Thương định hướng các địa phương chuyển từ tư duy “cửa khẩu là đích đến” sang “cửa khẩu là điểm xuất phát” cho một chuỗi gồm: vùng nguyên liệu đạt chuẩn, cơ sở chế biến sâu, kho bãi và logistics hiện đại, hệ thống dữ liệu và thương mại điện tử, cùng các doanh nghiệp phân phối chủ động nắm bắt nhu cầu thị trường. Điều này mở dư địa mới cho thương mại biên giới Việt Nam - Lào - Trung Quốc khi hạ tầng, doanh nghiệp và các mắt xích trong chuỗi giá trị được kết nối chặt chẽ.
Đáng chú ý, định hướng không dừng ở khẩu hiệu. Đối với Điện Biên, đề xuất là gắn thương mại biên giới và xuất nhập khẩu với phát triển vùng nguyên liệu, nâng chất lượng sản phẩm, chế biến sâu, xây dựng thương hiệu, chuyển đổi số, thương mại xanh và logistics. Doanh nghiệp ba nước được khuyến nghị chuyển từ quan hệ mua – bán ngắn hạn sang hợp tác dài hạn trong chuỗi giá trị, kết nối liên doanh, liên kết sản xuất và phân phối. Đây là bước dịch chuyển chiến lược từ giao dịch sang liên kết chuỗi.
Chuyển đổi số logistics và thương mại xanh: “đường cao tốc” mới cho dòng hàng
Nếu hạ tầng cửa khẩu là đường xương sống, thì chuyển đổi số logistics và thương mại xanh chính là hệ thần kinh điều khiển dòng hàng. Thương mại biên giới Việt Nam - Lào - Trung Quốc chỉ có thể bứt phá khi logistics biên giới được hiện đại hóa, cửa khẩu trở thành “cửa khẩu thông minh”, và thương mại điện tử xuyên biên giới trở thành kênh giao dịch chủ đạo chứ không phải phần phụ.
Tại hội nghị, các đại biểu tập trung trao đổi về hành lang kinh tế và logistics xanh, kết nối hạ tầng logistics, kho ngoại quan, vận tải đa phương thức, chuyển đổi số trong quản lý cửa khẩu, hải quan số, chứng từ điện tử, thanh toán không dùng tiền mặt, thương mại điện tử xuyên biên giới, truy xuất nguồn gốc và marketing số quốc tế. Trọng tâm là chuyển đổi số logistics để giảm thời gian, chi phí và tăng tính minh bạch trong toàn bộ chuỗi.
Song song, thương mại xanh được đặt ở vị trí động lực. Sự tái cấu trúc chuỗi cung ứng toàn cầu cùng yêu cầu về truy xuất nguồn gốc, tiêu chuẩn chất lượng, phát triển bền vững, giảm phát thải và kinh tế tuần hoàn đang tác động trực tiếp lên hoạt động sản xuất, kinh doanh và xuất khẩu. Nói cách khác, nếu không “xanh hóa” sản phẩm và logistics, các địa phương biên giới sẽ mất lợi thế cạnh tranh ngay trên tuyến thương mại mà họ tưởng như đã nắm chắc.
Việt Nam ở vị trí trung tâm: chiến lược chuỗi giá trị, không phải cuộc đua sản lượng
Với vị trí tiếp giáp Trung Quốc và Lào, miền Bắc Việt Nam có điều kiện hình thành các hành lang thương mại liên vùng, mở rộng không gian xuất nhập khẩu và thúc đẩy kinh tế địa phương biên giới. Lợi thế địa lý và hệ thống hạ tầng cửa khẩu như Tây Trang, Huổi Puốc, A Pa Chải tạo nền tảng để Việt Nam mở rộng giao thương với hai nước láng giềng. Nhưng nền tảng chỉ là bước đầu; sức mạnh chiến lược nằm ở cách Việt Nam biến mình thành “nút nối chuỗi giá trị” chứ không phải “trạm thu phí” của dòng hàng.
Kế hoạch từ nay đến 2030 của các địa phương như Điện Biên cho thấy hướng đi này: đẩy nhanh các dự án hạ tầng giao thông đối ngoại, nâng cấp hạ tầng cửa khẩu, thu hút đầu tư phát triển sản xuất hàng hóa tập trung, bền vững, đẩy mạnh ứng dụng khoa học công nghệ, chuyển đổi số, tăng trưởng xanh, đồng thời cải cách hành chính và cải thiện môi trường đầu tư kinh doanh. Ở tầm quốc gia, Bộ Công Thương cam kết đổi mới phương thức hỗ trợ doanh nghiệp, lấy nhu cầu thực tế và yêu cầu thị trường làm trung tâm.
Kết luận hợp lý là: tương lai của thương mại biên giới Việt Nam - Lào - Trung Quốc sẽ được quyết định không phải bởi số lượng container qua mỗi cửa khẩu, mà bởi chiều sâu của chuỗi giá trị xuyên biên giới được hình thành sau đó. Khi hạ tầng cửa khẩu, chuyển đổi số logistics và thương mại xanh cùng hội tụ, Việt Nam có cơ hội trở thành mắt xích chiến lược trong chuỗi cung ứng khu vực – nếu dám dứt khoát rời bỏ tư duy “bán qua biên giới” để bước sang tư duy “xây chuỗi giá trị qua biên giới”.
