Hành lang TOD kết hợp thành phố 15 phút: Lựa chọn chiến lược cho đô thị đa cực
Phát triển hướng giao thông theo mô hình hành lang TOD kết hợp thành phố 15 phút là cách tổ chức không gian đô thị quanh các tuyến giao thông công cộng, nơi cư dân sống, làm việc, học tập và tiếp cận dịch vụ thiết yếu trong khoảng đi bộ hoặc đi xe đạp 15 phút, qua đó giảm phụ thuộc vào ô tô cá nhân, hạn chế tắc đường và phân tán hợp lý các chức năng đô thị. Trong bối cảnh TP.HCM đã hợp nhất không gian với Bình Dương và Bà Rịa - Vũng Tàu, diện tích tự nhiên lên đến khoảng 6.772,59 km² và dân số dự báo 22-23 triệu người vào năm 2050, nếu tiếp tục mở đường theo kiểu cũ thì kẹt xe sẽ thành trạng thái mặc định. Thành phố cần dũng cảm chuyển từ tư duy nới đường sang tư duy sắp xếp lại đất đai theo giao thông. Đây là bước ngoặt quyết định giữa một siêu đô thị ngột ngạt hay một vùng đại đô thị đa cực, đi lại hiệu quả.
Vì sao giao thông công cộng metro phải đi trước một bước
Nếu tiếp tục để dân cư và dự án bất động sản phát triển rồi mới tính chuyện đường sá, TP.HCM sẽ lặp lại vòng luẩn quẩn ngập – kẹt – ô nhiễm dù ngân sách có đổ thêm bao nhiêu tiền cho hạ tầng. Theo các chuyên gia, giao thông và chống ngập phải được giải từ khâu quy hoạch, với metro và các phương thức vận tải công cộng tốc độ cao giữ vai trò định hình cấu trúc đô thị và phân bố dân cư trong tương lai. Nói cách khác, giao thông công cộng metro phải dẫn dắt quy hoạch đô thị TP.HCM, chứ không chạy theo sau. Metro không thể bị nhìn như một tuyến trong khu trung tâm rồi kết thúc ở ranh giới hành chính; nó phải kéo dài ra các khu liên đô thị và đô thị vệ tinh. Khi trục giao thông công cộng thay đổi, cách phân bổ nhà ở, việc làm và dịch vụ sẽ buộc phải thay đổi theo, tạo điều kiện hình thành các hành lang TOD gắn với những cực tăng trưởng mới.
Thành phố 15 phút: Giảm tắc đường bằng tổ chức lại chức năng đô thị
Mô hình thành phố 15 phút được giới thiệu năm 2016 với mục tiêu bảo đảm cư dân tiếp cận trường học, y tế, mua sắm, công viên và giải trí trong khoảng 15 phút đi bộ hoặc đi xe đạp từ nhà. Nếu thực hiện nghiêm túc, đây không chỉ là câu chuyện tiện lợi mà là chiến lược giảm tắc đường bằng cách cắt bớt nhu cầu đi xa hàng ngày. Việc TP.HCM liên tục kẹt xe, nhất là khu trung tâm dù đường đã nhiều lần mở rộng, cho thấy vấn đề nằm ở cách dồn quá dày các trường đại học, bệnh viện và chức năng đô thị vào lõi thành phố. Đề xuất phân bổ một số trường, bệnh viện về Bình Dương, Bà Rịa - Vũng Tàu và vùng ven, dựa trên mạng lưới giao thông liên vùng đang hoàn thiện, thực chất là bước đi theo triết lý thành phố 15 phút: đưa dịch vụ đến gần nơi ở thay vì bắt người dân dịch chuyển mỗi ngày. Mô hình này đồng thời khuyến khích phát triển hỗn hợp nhà ở – thương mại – dịch vụ, giảm chi phí đi lại và ô nhiễm.
Hành lang TOD cho đô thị đa cực: Kết nối không gian ba vùng
Sau sáp nhập, quy hoạch Tổng thể TP.HCM giai đoạn 2025-2050 với tầm nhìn 100 năm được xem là cơ hội sắp xếp lại ba mảnh ghép TP.HCM, Bình Dương và Bà Rịa - Vũng Tàu theo cấu trúc đô thị đa cực. Bình Dương cũ có thế mạnh về công nghiệp, quỹ đất, giao thông và lực lượng lao động; khi kết nối với TP.HCM, hoàn toàn có thể hình thành thêm các cực tăng trưởng công nghiệp, dịch vụ và đô thị thay vì tiếp tục dồn mọi hoạt động vào khu trung tâm. Đó chính là triết lý phát triển hướng giao thông: tổ chức lại mạng lưới, gắn lõi đô thị với các trung tâm mới và đô thị vệ tinh thông qua các tuyến metro, đường sắt hàng hóa, phương tiện công cộng tốc độ cao. Kiến trúc sư đã đề xuất phát triển các hành lang TOD dọc những trục phát triển chính của vùng đô thị mở rộng, thí điểm trước dọc tuyến metro số 1 rồi nhân rộng. Nếu làm đúng, mỗi cực đô thị sẽ có bộ dịch vụ gần dân theo mô hình thành phố 15 phút, giảm áp lực khổng lồ lên khu trung tâm hiện hữu.
Giải bài toán kẹt xe từ quy hoạch, không chỉ từ mở rộng hạ tầng
Việc TP.HCM kẹt xe dai dẳng dù liên tục mở rộng đường cho thấy một sự thật: hạ tầng đi sau quy hoạch đất đai chỉ làm vấn đề trầm trọng hơn. Các chuyên gia đã thẳng thắn cho rằng bài toán kẹt xe phải được giải từ câu chuyện quy hoạch, bằng cách phân bố lại các chức năng y tế, giáo dục, logistics ra các vùng ven, biển và hành lang giao thông mới. Một số loại hình y tế chất lượng cao có thể phát triển tại Vũng Tàu, Hồ Tràm hoặc vùng ven biển, kết hợp chăm sóc sức khỏe, nghỉ dưỡng, du lịch sinh thái; đồng thời, cần nghiên cứu đường sắt hàng hóa từ Bình Dương, Đồng Nai xuống cảng Cái Mép để giảm áp lực container vào các cảng nội đô. Khi quy hoạch đô thị TP.HCM coi giao thông công cộng metro là xương sống và dùng các hành lang TOD cùng mô hình thành phố 15 phút để dẫn dắt phân bố dân cư, thành phố mới có cơ hội giảm tắc đường bền vững. Nếu không dứt khoát chuyển sang tư duy đa cực và phát triển hướng giao thông, mọi vòng xoay vàn cầu vượt thêm chỉ là những liều thuốc giảm đau ngắn hạn.
