VMS là gì và vì sao đáng chú ý?
Hành lang điện xuyên biên giới VMS là dự án kết nối Việt Nam, Malaysia và Singapore, dự kiến phối hợp nguồn tái tạo ở hai nước đầu để đưa điện phát thải thấp tới thị trường Singapore. Ngày 26/10, Cơ quan Quản lý thị trường năng lượng Singapore (EMA) cấp chấp thuận có điều kiện cho Sembcorp Utilities phát triển dự án nhập khẩu công suất toàn hệ thống 1.300 MW từ Việt Nam và Malaysia. Đây là bước mở cửa đáng kể cho Việt Nam trong kế hoạch nhập khẩu điện sạch của Singapore, nhưng không phải giấy phép cuối cùng hay cam kết chắc chắn về lượng điện Việt Nam sẽ bán. Quy mô 1.300 MW lớn hơn công suất lắp đặt 1.200 MW của Thủy điện Lai Châu, song đó là công suất chung của dự án ba nước, không phải sản lượng xuất khẩu riêng của Việt Nam.
Điểm đáng chú ý không chỉ nằm ở con số, mà ở cách dự án đặt Việt Nam vào một cấu trúc điện sạch ASEAN có nhiều bên cùng phụ thuộc. Nếu VMS thành hình, nguồn điện tái tạo sẽ không dừng ở biên giới quốc gia: nó cần được truyền tải, điều phối và mua bán theo một mạng lưới khu vực. Vì vậy, cơ hội xuất khẩu đi kèm nghĩa vụ chứng minh rằng nguồn điện có thể được giao ổn định, đúng điều kiện và với mức giá cạnh tranh.
Ba nước, ba vai trò trong tuyến truyền tải
Việt Nam được dự kiến cung cấp điện gió ngoài khơi; Malaysia kết hợp nguồn điện mặt trời và hệ thống lưu trữ bằng pin, đồng thời tiếp nhận một phần điện và làm điểm trung chuyển; Singapore là thị trường nhập khẩu cuối tuyến. Theo phương án công bố, điện tái tạo từ Việt Nam sẽ được truyền qua Malaysia để cung cấp cho cả Malaysia và Singapore. Cách phân vai này biến Malaysia thành mắt xích hạ tầng, chứ không chỉ là vùng quá cảnh.
VMS do Sembcorp Utilities cùng liên danh MY Energy Consortium phát triển, với sự tham gia của Petronas, Tenaga Nasional Berhad và Tổng công ty Cổ phần Dịch vụ Kỹ thuật Dầu khí Việt Nam (PTSC), đơn vị thành viên của Petrovietnam. Cấu trúc đối tác cho thấy dự án cần phối hợp giữa nhà phát triển, doanh nghiệp năng lượng và đơn vị kỹ thuật ở nhiều quốc gia. Nếu một khâu truyền tải hay vận hành không đồng bộ, lợi thế kết hợp nguồn điện và lưu trữ cũng khó chuyển thành dòng điện thương mại đáng tin cậy.
Với Việt Nam, đây là cơ hội trở thành nguồn cung trong hành lang điện ASEAN, nhưng vai trò đó chỉ có giá trị khi đi cùng hạ tầng kết nối và quy tắc vận hành xuyên biên giới rõ ràng. Công suất dự án không thể tự nó bảo đảm điện sẽ đến được người mua.
Singapore mở rộng nguồn cung, nhưng giữ điều kiện thương mại
Singapore đang mở rộng nhập khẩu điện xuyên biên giới để đa dạng hóa nguồn cung và phục vụ mục tiêu giảm phát thải. Ngoài VMS, Sembcorp Utilities được chấp thuận có điều kiện để nhập 300 MW từ bang Johor và 1.000 MW từ bang Sarawak của Malaysia. Tại Tuần lễ Năng lượng Quốc tế Singapore ngày 26/10, Bộ trưởng phụ trách năng lượng Tan See Leng cho biết nước này xúc tiến tuyến kết nối mới công suất 2.000 MW với bán đảo Malaysia; khảo sát dưới biển dự kiến bắt đầu trong tháng 10.
Động thái ấy cho thấy Singapore xem nhập khẩu điện sạch là một phần trong chiến lược nguồn cung rộng hơn, chứ không đặt cược vào riêng VMS. Tuy nhiên, chấp thuận có điều kiện không đồng nghĩa Singapore sẽ mua điện bằng mọi giá. Nước này yêu cầu dự án phải khả thi về thương mại và có mức giá cạnh tranh với các phương án giảm phát thải khác. Đây là phép thử thực chất đối với cả nhà cung cấp lẫn tuyến truyền tải: điện sạch phải đáp ứng yêu cầu vận hành, đồng thời có thể cạnh tranh trong quyết định mua điện.
Bởi vậy, việc các bên hoàn thiện cơ chế mua bán và phân bổ trách nhiệm không kém phần quan trọng so với xây dựng cáp hay đường dây. Một tuyến điện xuyên biên giới chỉ có thể vận hành lâu dài khi lợi ích và nghĩa vụ của các nước tham gia được xác định đủ rõ.
Từ chấp thuận có điều kiện đến hành lang điện ASEAN
Các bên đặt mục tiêu đưa VMS vào vận hành từ năm 2035 và xem dự án là một phần đóng góp cho Lưới điện ASEAN, sáng kiến tăng kết nối hệ thống điện và tạo điều kiện mua bán điện giữa các nước. Mốc thời gian còn xa, trong khi chấp thuận của EMA mới là một bước phát triển: các bên vẫn phải hoàn tất điều kiện và thủ tục trước khi điện Việt Nam được khai thác thương mại.
Việc cần làm vì thế không chỉ là xây hạ tầng truyền tải. Ba nước phải xử lý đồng thời các yêu cầu kỹ thuật, pháp lý, thương mại và giá điện; đồng thời thống nhất cách phối hợp vận hành lưới để nguồn điện qua biên giới được tiếp nhận và điều phối. Đây là phần khó, bởi mỗi hệ thống quốc gia có quy trình riêng, còn dự án phụ thuộc vào khả năng kết nối liền mạch giữa các khâu.
Nếu vượt qua được các cửa ải đó, VMS có thể trở thành hình mẫu cụ thể cho điện sạch ASEAN: Việt Nam cung cấp nguồn tái tạo, Malaysia kết nối và hỗ trợ cân bằng bằng lưu trữ, còn Singapore tạo thị trường đầu ra. Kết luận cần giữ tỉnh táo: 1.300 MW hiện là quy mô thiết kế của một dự án đang phát triển, không phải lượng điện đã được bảo đảm. Giá trị chiến lược của VMS chỉ được chứng minh khi đường truyền, quy tắc vận hành và thỏa thuận thương mại cùng sẵn sàng.
