Chuyển đổi số, thương mại xanh: khung chơi mới cho biên mậu Việt–Lào–Trung
Chuyển đổi số trong thương mại biên mậu là quá trình áp dụng công nghệ số vào quản lý cửa khẩu, logistics, thanh toán, truy xuất nguồn gốc và thương mại điện tử xuyên biên giới, kết hợp tiêu chuẩn phát triển xanh để vừa rút ngắn thời gian thông quan, giảm chi phí, vừa đáp ứng yêu cầu bền vững và giảm phát thải của thị trường khu vực và quốc tế. Ngày 18/9, Bộ Công Thương phối hợp UBND tỉnh Điện Biên tổ chức hội nghị xúc tiến thương mại, thúc đẩy xuất nhập khẩu khu vực miền Bắc với chủ đề “Chuyển đổi số và Thương mại xanh: Động lực bứt phá giao thương biên mậu Việt Nam - Lào - Trung Quốc”. Đây không phải một hội nghị kỹ thuật thuần túy, mà là tuyên bố điều chỉnh “luật chơi” mới cho giao thương Việt Lào Trung: ai số hóa và xanh hóa nhanh hơn sẽ chiếm lợi thế. Miền Bắc hiện đóng góp trên 380 tỷ USD kim ngạch xuất nhập khẩu, khoảng 40% cả nước, nhưng biên mậu Tây Bắc vẫn còn khiêm tốn so với tiềm năng. Vì thế, đặt thương mại biên mậu số hóa và logistics xanh khu vực làm trục chính là lựa chọn mang tính sàng lọc: địa phương nào dám đổi mới sẽ bứt lên, ai chậm thì bị bỏ lại.
Điện Biên và hành lang Việt–Lào–Trung: lợi thế địa kinh tế chỉ là điều kiện cần
Miền Bắc được xác định là trung tâm sản xuất, tiêu dùng lớn, đồng thời là cửa ngõ kết nối với Trung Quốc, Lào, Đông Bắc Á và ASEAN. Với hơn 455 km đường biên chung với cả Lào và Trung Quốc, cùng các cửa khẩu Tây Trang, Huổi Puốc, Si Pa Phìn và A Pa Chải - Long Phú, Điện Biên có lợi thế hiếm có trong giao thương Việt Lào Trung. Theo lãnh đạo Điện Biên, đây là nền tảng để tỉnh phát triển kinh tế cửa khẩu, thương mại biên giới và các tuyến logistics liên vùng. Trích dẫn đáng chú ý là đánh giá: “Chủ đề ‘Chuyển đổi số và Thương mại xanh…’ mở ra hướng đi để các địa phương biên giới rút ngắn khoảng cách phát triển bằng công nghệ, bằng phương thức thương mại hiện đại, thay vì chỉ dựa vào lợi thế tự nhiên”. Nói cách khác, địa kinh tế thuận lợi mà gắn với hạ tầng lỗi thời, thủ tục giấy, năng lực chế biến yếu, thì vẫn chỉ là lợi thế… trên giấy.
Hạ tầng cửa khẩu và thương mại biên mậu số hóa: từ “điểm nghẽn” thành “điểm cộng”
Thực trạng bị chỉ rõ: hạ tầng giao thông, hạ tầng logistics kết nối tới cửa khẩu còn nhiều khó khăn; năng lực chế biến, xây dựng thương hiệu và ứng dụng công nghệ số của doanh nghiệp khu vực còn hạn chế. Nếu không số hóa, thương mại biên mậu số hóa chỉ là khẩu hiệu. Tại hội nghị, trọng tâm được đặt vào hiện đại hóa logistics cửa khẩu, phát triển cửa khẩu thông minh, ứng dụng thương mại điện tử xuyên biên giới và thúc đẩy kinh tế tuần hoàn. Đại biểu phía Lào đề xuất mô hình “cửa khẩu thông minh” với liên thông dữ liệu khai báo, chứng nhận xuất xứ, kiểm dịch trên môi trường trực tuyến, kèm hệ thống truy xuất nguồn gốc xuyên biên giới và kết nối logistics xanh. Phía Trung Quốc nêu rõ yêu cầu khai báo trực tuyến, kiểm tra thông minh, chia sẻ dữ liệu, thông quan không giấy tờ, đồng thời đẩy mạnh thương mại điện tử xuyên biên giới. Nếu các địa phương chần chừ trong hiện đại hóa cửa khẩu, dòng chảy hàng hóa khu vực sẽ bị bóp nghẹt ngay tại “cửa nhà” mình.
Logistics xanh và mạng lưới hành lang mới: mở rộng không gian giao thương
Một quyết định chiến lược là đưa logistics xanh khu vực vào trung tâm chương trình hành động. Các đại biểu tập trung bàn về hành lang kinh tế và logistics xanh, kết nối hạ tầng logistics, kho ngoại quan, vận tải đa phương thức, hải quan số, chứng từ điện tử, thanh toán không tiền mặt, thương mại điện tử xuyên biên giới và truy xuất nguồn gốc. Về hạ tầng cứng, tuyến cao tốc Sơn La – Điện Biên – Cửa khẩu Tây Trang và các tuyến kết nối khác được kỳ vọng rút ngắn thời gian, giảm chi phí, thu hút đầu tư vào kho bãi, logistics, chế biến và phân phối. Điện Biên còn nghiên cứu bổ sung cảng cạn, khu thương mại biên giới Việt–Lào gắn với Tây Trang và mở cửa khẩu song phương A Pa Chải – Long Phú. Nếu phát huy tốt lợi thế từng địa phương và tăng cường liên kết vùng, có thể hình thành chuỗi giá trị mới, kết nối hàng hóa từ miền núi, trung du, đồng bằng tới cửa khẩu, trung tâm logistics, cảng biển và thị trường Trung Quốc, Lào, các thị trường rộng lớn hơn.
Từ “cửa khẩu” sang “hệ sinh thái biên mậu”: nâng tầm giá trị, không chỉ tăng lưu lượng
Tầm nhìn đáng chú ý nhất là chuyển trọng tâm từ đo lưu lượng hàng qua cửa khẩu sang xây dựng hệ sinh thái thương mại biên giới. Định hướng được nêu rõ: phải phát triển toàn bộ hệ sinh thái phía sau cửa khẩu, gồm vùng nguyên liệu, sản xuất, chế biến, tiêu chuẩn chất lượng, thương hiệu, logistics, kho bãi, dữ liệu, thương mại điện tử và thị trường tiêu thụ. Hàng hóa không chỉ cần đi nhanh, mà phải nâng chất lượng, tăng giá trị gia tăng, đáp ứng tiêu chuẩn thị trường và có thể truy xuất nguồn gốc. Để đạt mục tiêu này, 5 nhóm nhiệm vụ được đặt ra: tăng cường liên kết vùng và liên kết doanh nghiệp; nâng năng lực hoạt động cửa khẩu; đẩy mạnh chuyển đổi số trong thương mại biên giới; nâng chất lượng và giá trị gia tăng hàng xuất khẩu; chủ động chuyển đổi xanh và phát triển logistics xanh. Nói thẳng, đây là bài kiểm tra tư duy phát triển: ai còn xem cửa khẩu là chốt thu phí và kiểm soát hành chính, sẽ bỏ lỡ cơ hội trở thành mắt xích của một hệ sinh thái biên mậu số hóa, xanh hóa mang tầm khu vực.
