Chuyển đổi số và thương mại xanh biên giới là gì – và vì sao là “tấm hộ chiếu mới”?
Chuyển đổi số và thương mại xanh biên giới là quá trình áp dụng công nghệ số vào toàn bộ chuỗi giao thương biên mậu đồng thời tuân thủ các tiêu chuẩn sản xuất, logistics và tiêu thụ thân thiện môi trường, nhằm rút ngắn thời gian thông quan, tăng minh bạch chuỗi cung ứng và nâng sức cạnh tranh hàng hóa tại các cửa khẩu khu vực.
Hội nghị Xúc tiến thương mại, thúc đẩy xuất nhập khẩu khu vực miền Bắc tổ chức tại Điện Biên với chủ đề “Chuyển đổi số và Thương mại xanh: Động lực bứt phá giao thương biên mậu Việt Nam - Lào - Trung Quốc” không chỉ là một sự kiện thường niên, mà là tuyên bố chính thức rằng thời của giao thương biên mậu truyền thống đang khép lại. Trong bối cảnh chuỗi cung ứng toàn cầu tái cấu trúc, yêu cầu về truy xuất nguồn gốc, tiêu chuẩn chất lượng, giảm phát thải và kinh tế tuần hoàn đã trở thành điều kiện “đầu vào” để hàng hóa bước chân vào thị trường quốc tế. Ai chậm số hóa và xanh hóa, người đó chấp nhận bị loại khỏi cuộc chơi.
Điểm đáng chú ý là khu vực miền Bắc giữ vai trò cửa ngõ kết nối với Trung Quốc, Lào, ASEAN và Đông Bắc Á, tạo mạng lưới liên kết giữa sản xuất, logistics, thương mại, dịch vụ, cửa khẩu và cảng biển. Nếu không nhanh chóng chuyển đổi, lợi thế địa kinh tế này sẽ bị bào mòn. Ngược lại, nếu biết tận dụng thương mại xanh biên giới và chuyển đổi số logistics, các địa phương biên giới có thể biến vị trí địa lý thành “tài sản số” – nơi dữ liệu, hạ tầng thông minh và tiêu chuẩn xanh cùng nhau tạo ra không gian thị trường mới.
Cửa khẩu thông minh: Giảm thời gian thông quan, tăng minh bạch chuỗi cung ứng
Không còn thời gian cho mô hình cửa khẩu “giấy tờ – con dấu – xếp hàng chờ đợi”. Giao thương biên mậu đang chuyển từ phương thức truyền thống sang logistics cửa khẩu thông minh, thương mại điện tử xuyên biên giới và kinh tế tuần hoàn. Đây không chỉ là cải tiến kỹ thuật, mà là sự thay đổi cách nghĩ về biên giới: từ chỗ là điểm nghẽn thủ tục thành điểm khởi động của chuỗi cung ứng số.
Các đề xuất xây dựng mô hình “cửa khẩu thông minh” với khai báo trực tuyến, kiểm tra thông minh, chia sẻ dữ liệu liên ngành và hải quan không giấy tờ cho thấy một hướng đi rõ ràng: giảm tối đa tiếp xúc trực tiếp, cắt bỏ khâu trung gian và loại bỏ độ trễ thông tin. Khi tờ khai hải quan, chứng nhận xuất xứ và kiểm dịch động – thực vật được kết nối trực tuyến, thủ tục được tối giản, tổn thất nông sản giảm và thời gian thông quan rút ngắn đáng kể.
Một phát biểu có thể trích dẫn là: “Các giải pháp số hóa cửa khẩu được kỳ vọng góp phần rút ngắn thời gian thông quan, giảm chi phí vận chuyển và giảm tổn thất hàng hóa”. Quan trọng hơn, chuyển đổi số logistics còn mở ra khả năng theo dõi hành trình hàng hóa theo thời gian thực, giúp doanh nghiệp chủ động điều phối vận tải, tính toán tồn kho và quản trị rủi ro. Khi dữ liệu biên giới được chia sẻ, chuỗi cung ứng không chỉ nhanh hơn mà còn minh bạch hơn – yếu tố then chốt nếu muốn bám trụ các thị trường khó tính.
Thương mại xanh biên giới: Lợi thế cạnh tranh mới trên thị trường quốc tế
Nếu chuyển đổi số là “đường cao tốc dữ liệu”, thì thương mại xanh biên giới là “tấm vé thông hành” để hàng hóa không bị chặn lại bởi các hàng rào kỹ thuật mới. Yêu cầu về giảm phát thải, phát triển bền vững và kinh tế tuần hoàn ngày càng trở thành điều kiện cốt lõi để hàng hóa giữ được vị thế trên thị trường quốc tế. Nghĩa là, sản phẩm không đạt chuẩn xanh sẽ bị loại từ vòng gửi xe, bất kể giá rẻ hay sản lượng lớn.
Các đề xuất thiết lập tiêu chuẩn hàng hóa xanh, hệ thống truy xuất nguồn gốc xuyên biên giới và kết nối green logistics dọc hành lang kinh tế biên giới cho thấy cuộc chơi mới đang hình thành: sản phẩm phải “được số hóa” và “được chứng nhận xanh” cùng lúc. Chuyển đổi số không chỉ dừng ở hồ sơ hải quan, mà cần xuyên suốt từ thông tin sản phẩm, giao dịch đến quản lý kho; còn thương mại xanh bắt đầu từ sản xuất tiết kiệm tài nguyên đến bao bì thân thiện môi trường để tạo lợi thế cạnh tranh bền vững.
Đáng chú ý, định hướng hình thành “hành lang logistics xanh” thông qua tối ưu kết nối giữa tuyến đường sắt Lào – Trung Quốc với hạ tầng và cảng biển Việt Nam, ưu tiên phương tiện dùng điện và năng lượng sạch nhằm cắt giảm chi phí lưu thông và lượng phát thải, là một bước đi táo bạo. Đây không chỉ là câu chuyện môi trường, mà là chiến lược cạnh tranh: ai đáp ứng thương mại xanh sớm hơn sẽ được ưu tiên vào các chuỗi cung ứng toàn cầu đang tái cấu trúc.
Từ lợi thế địa lý đến lợi thế số: Biên giới không còn là “vùng xa” của thị trường
Khu vực miền Bắc, với các trung tâm kinh tế như Hà Nội, Hải Phòng, Quảng Ninh cùng vùng trung du, miền núi phía Bắc và Bắc Trung Bộ, đang hình thành mạng lưới liên kết giữa sản xuất – logistics – thương mại – dịch vụ – cửa khẩu – cảng biển. Song, hạ tầng kết nối còn khó khăn và mức độ ứng dụng số, chuyển đổi xanh chưa cao, hạn chế khả năng phát huy đầy đủ tiềm năng kinh tế biên mậu. Nếu không dám đầu tư, các tỉnh biên giới sẽ mãi đóng vai “trạm trung chuyển giá rẻ” thay vì trung tâm dịch vụ.
Các địa phương biên giới hai bên đang chủ động đề xuất mô hình thương mại điện tử xuyên biên giới cho nông sản và sản phẩm công nghiệp nhẹ, kết nối thương mại trên nền tảng số và thúc đẩy lưu thông hai chiều. Khi đó, biên giới không còn bị giới hạn bởi chợ phiên hay kho hàng vật lý; doanh nghiệp nhỏ ở vùng núi có thể bán hàng cho khách ở đô thị, thậm chí sang các thị trường xa hơn, nếu đáp ứng được chuẩn dữ liệu và chuẩn xanh.
Theo định hướng phát triển hệ thống logistics đến năm 2035, hạ tầng logistics phải gắn với vùng sản xuất tập trung, đầu mối vận tải và trung tâm tiêu thụ, ưu tiên logistics thông minh, logistics xanh cùng các dịch vụ gia tăng như kho lạnh, phân loại, đóng gói để giảm hao hụt nông sản và tăng giá trị hàng hóa. Điều này cho thấy một sự thật: lợi thế địa lý sẽ ngày càng ít quan trọng nếu không được “nâng cấp” bằng dữ liệu, hạ tầng số và tiêu chuẩn thương mại xanh biên giới.
Hành lang Việt Nam – Lào – Trung Quốc: Hiện đại hóa hạ tầng hay bỏ lỡ thế hệ logistics mới?
Hành lang kinh tế Việt Nam – Lào – Trung Quốc đang đứng trước ngã rẽ: hoặc hiện đại hóa hạ tầng gắn với chuyển đổi số logistics và thương mại xanh, hoặc bị thế hệ hành lang logistics mới bỏ lại phía sau. Các tuyến cao tốc, tuyến kết nối đến cửa khẩu, khu công nghiệp và cảng biển được đầu tư, cùng kế hoạch bổ sung cảng cạn, khu thương mại biên giới và các cặp cửa khẩu song phương, tạo nền tảng hạ tầng để giao thương biên mậu bứt phá.
Tuy nhiên, hạ tầng cứng chỉ là một nửa câu chuyện. Nửa còn lại đến từ tích hợp hệ thống số và chuẩn bền vững. Các địa phương và doanh nghiệp được yêu cầu tăng cường liên kết vùng, nâng năng lực và hiệu quả cửa khẩu, thúc đẩy chuyển đổi số trong giao thương biên mậu, nâng chất lượng và giá trị gia tăng của hàng xuất khẩu, đồng thời chủ động chuyển đổi xanh và phát triển green logistics. Nếu không có tầng “hạ tầng mềm” này, cao tốc và kho bãi hiện đại sẽ chỉ là những công trình đắt đỏ nhưng ít giá trị.
Cam kết tiếp tục hoàn thiện hành lang pháp lý, gỡ bỏ rào cản hành chính để doanh nghiệp tận dụng cơ hội hội nhập cho thấy Nhà nước đã mở đường. Phần còn lại thuộc về doanh nghiệp và địa phương: dám đầu tư vào dữ liệu, hạ tầng số và thương mại xanh biên giới hay không. Câu trả lời sẽ quyết định liệu hành lang Việt Nam – Lào – Trung Quốc trở thành tuyến logistics hiện đại của khu vực, hay chỉ là “lối đi tắt” tạm thời trong bản đồ thương mại toàn cầu.
