Giám định ADN liệt sĩ: khoa học can thiệp vào ký ức chiến tranh
Giám định ADN liệt sĩ là quá trình sử dụng công nghệ phân tích DNA hiện đại để đối chiếu mẫu sinh phẩm từ hài cốt với mẫu của thân nhân, qua đó xác định danh tính hài cốt đã vô danh trong các nghĩa trang liệt sĩ và trả lại tên tuổi, quê quán cho những người đã hy sinh vì Tổ quốc. Đây không chỉ là hoạt động khoa học mà còn là nỗ lực hàn gắn mất mát lịch sử, nối lại sợi dây gia đình bị chiến tranh cắt đứt. Điểm đáng nói ở chiến dịch tại Quảng Trị là quy mô và tính hệ thống: sau 190 ngày đêm triển khai "Chiến dịch 500 ngày đêm đẩy mạnh thực hiện tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ", tỉnh đã hoàn thành khai quật 22.864 phần mộ tại 130 nghĩa trang, thu thập 13.221 mẫu sinh phẩm phục vụ giám định ADN. Đây là bước ngoặt, cho thấy công nghệ phân tích DNA đã trở thành công cụ trung tâm trong chính sách đền đáp công lao cho người đã khuất.
190 ngày đêm mở 22.864 phần mộ: phía sau những con số lạnh
Khi nói về lấy mẫu sinh phẩm hài cốt, người ta dễ bị cuốn vào các con số khô khan. Nhưng nếu nhìn kỹ, 190 ngày đêm liên tục khai quật nghĩa trang liệt sĩ là 190 ngày đối diện với lịch sử, với nỗi đau và trách nhiệm. Theo số liệu tổng hợp, Quảng Trị đã hoàn thành khai quật 22.864/22.864 phần mộ liệt sĩ tại 130/130 nghĩa trang trên địa bàn, thu thập được 13.221 mẫu sinh phẩm để giám định ADN và lấy mẫu với 73 hài cốt mới quy tập.
Điều này không diễn ra trong phòng thí nghiệm điều hòa mát lạnh, mà giữa thời tiết khắc nghiệt, khối lượng phần mộ khổng lồ và yêu cầu nghiêm ngặt về tính chính xác, an toàn trong quá trình khai quật, lấy mẫu. Ở đây, kỹ thuật không thể tách rời đạo đức: mỗi động tác mở mộ, lấy mẫu sinh phẩm hài cốt đều phải tôn trọng người đã khuất và niềm tin của thân nhân. Nỗ lực ấy cho thấy chính quyền địa phương coi đây là nhiệm vụ chính trị đặc biệt quan trọng, huy động cấp ủy, chính quyền, lực lượng vũ trang và nhân dân cùng tham gia.
Từ mẫu sinh phẩm đến tên người: khoa học và niềm chờ đợi của gia đình
Thực tế, lấy mẫu sinh phẩm chỉ là bước đầu của hành trình xác định danh tính hài cốt. Từ các mẫu thu thập được, cơ quan chức năng sẽ tiếp tục giám định ADN, đối chiếu thông tin để từng bước xác định danh tính, quê quán của các liệt sĩ. Mỗi mẫu là một cơ hội; việc Quảng Trị thu được hơn 13.000 mẫu sinh phẩm phục vụ giám định ADN mở ra hàng chục nghìn khả năng gặp lại người thân đã mất.
Mỗi mẫu sinh phẩm được thu thập là thêm một cơ hội xác định danh tính liệt sĩ, giúp thân nhân có thể tìm lại người thân sau hàng chục năm xa cách. Đối với gia đình, kết quả giám định ADN không chỉ là một kết luận khoa học mà là điểm kết của một hành trình chờ đợi qua nhiều năm, nhiều thế hệ: khi danh tính một liệt sĩ được xác định, gia đình có thêm cơ hội đón người thân trở về với tên tuổi và quê hương của mình. Vì vậy, giám định ADN liệt sĩ không phải câu chuyện kỹ thuật thuần túy, mà là hành vi trả lại nhân phẩm trọn vẹn cho những người đã từng bị gọi bằng hai chữ "vô danh".
Giữ gìn nghĩa trang liệt sĩ: không gian tôn nghiêm cho khoa học và ký ức
Một điểm đáng tôn trọng trong chiến dịch là việc không xem nghĩa trang liệt sĩ chỉ như "địa điểm lấy mẫu". Sau khi hoàn thành khai quật và lấy mẫu, cán bộ, chiến sĩ Bộ Chỉ huy Quân sự tỉnh phối hợp các tổ chức chính trị – xã hội và người dân vệ sinh, chỉnh trang khuôn viên, trả lại cảnh quan sạch đẹp, tôn nghiêm cho nghĩa trang liệt sĩ. Nghĩa trang không bị biến thành hiện trường lạnh lẽo của thí nghiệm, mà vẫn là không gian tưởng niệm.
Cách làm này nhắc chúng ta rằng khoa học, nếu thiếu bối cảnh nhân văn, dễ thành vô cảm. Việc giám định ADN liệt sĩ diễn ra ngay tại nơi các anh yên nghỉ, đòi hỏi cách tổ chức vừa khoa học vừa tôn trọng nghi thức truyền thống. Những nỗ lực chỉnh trang nghĩa trang cho thấy sự kết hợp giữa công nghệ phân tích DNA và đạo lý “uống nước nhớ nguồn”, để mỗi nghĩa trang liệt sĩ vừa là kho dữ liệu phục vụ xác định danh tính hài cốt, vừa là không gian ký ức chung của cộng đồng.
Bước tiếp theo của Quảng Trị: từ chiến dịch giám định ADN đến trách nhiệm lâu dài
Việc hoàn thành lấy mẫu sinh phẩm không phải dấu chấm hết, mà là dấu phẩy trong hành trình dài. Cùng với nhiệm vụ lấy mẫu, từ khi triển khai Chiến dịch 500 ngày đêm, lực lượng chức năng đã tìm kiếm, quy tập được 175 hài cốt liệt sĩ trên địa bàn và tại nước bạn Lào. Tỉnh đặt mục tiêu quy tập 430 hài cốt liệt sĩ trong toàn chiến dịch – một con số thể hiện quyết tâm tiếp tục đi tìm những phần mộ còn nằm trong rừng sâu, bản xa.
Bộ Chỉ huy Quân sự tỉnh tiếp tục tham mưu, đẩy mạnh công tác tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ trên địa bàn và ở Lào, trong đó tập trung rà soát, xác minh thông tin, mở rộng địa bàn tìm kiếm, ưu tiên khu vực trọng điểm và nơi có thông tin về mộ liệt sĩ. Quan điểm cần nhấn mạnh là: công nghệ ADN không thay thế ký ức cộng đồng, mà cần sự phối hợp của nhân dân, cựu chiến binh, hồ sơ chiến tranh. Khi ba nguồn này gặp nhau – mẫu sinh phẩm, dữ liệu ADN và lời kể – cơ hội đưa từng liệt sĩ trở về với tên tuổi và gia đình sẽ rõ ràng hơn.
