Từ 2.124 mộ vô danh đến bước ngoặt khoa học và nhân đạo
Lấy mẫu ADN để xác định danh tính liệt sĩ là quá trình thu thập mẫu sinh học từ hài cốt chiến tranh và thân nhân, sau đó giám định pháp y bằng kỹ thuật ADN nhằm đối chiếu, khẳng định mối quan hệ huyết thống, qua đó khôi phục danh tính cho những người đã ngã xuống và đang an táng trong các phần mộ chưa có tên. Đây là sự kết hợp chặt chẽ giữa khoa học công nghệ và trách nhiệm lịch sử, để những liệt sĩ vô danh được trở về đúng với gia đình và hồ sơ chính thức của họ.
Trọng tâm của "Chiến dịch 500 ngày đêm" tại Khánh Hòa là quyết không để các mộ liệt sĩ vô danh nằm trong im lặng thêm nữa. Trong khoảng thời gian từ 26.5 đến 13.8, lực lượng chức năng đã hoàn thành lấy mẫu ADN ở 2.124/2.124 mộ chưa xác định thông tin tại 7 nghĩa trang liệt sĩ, vượt trước tiến độ dự kiến kết thúc vào tháng 12.2026. Đây không chỉ là con số kỹ thuật, mà là 2.124 lời hứa với từng gia đình đang chờ tin, và là minh chứng rằng khi Nhà nước coi đây là nhiệm vụ chính trị đặc biệt quan trọng, khoa học có thể được đưa vào phục vụ ký ức và công lý lịch sử.
Bên trong quy trình lấy mẫu ADN từ hài cốt chiến tranh
Nhìn từ bên ngoài, cụm từ "lấy mẫu ADN" nghe khá khô khan, nhưng với hài cốt chiến tranh đã chôn cất hàng chục năm, đây là một hành trình khoa học đầy thử thách. Mỗi phần xương, mỗi mẩu răng được lựa chọn phải đảm bảo khả năng còn lưu giữ vật chất di truyền đủ cho giám định pháp y. Chính vì vậy, dù đã lấy mẫu đủ ở 2.124 mộ, chỉ có 1.240 mộ cho mẫu đạt tiêu chuẩn giám định, tương đương 58,38%, còn 884 mẫu không đủ điều kiện phân tích. Con số này nói thẳng một sự thật: càng để lâu, càng khó cứu vãn dấu vết sinh học.
Từ thực địa đến phòng thí nghiệm, mỗi bước đều đòi hỏi kỹ thuật chuyên môn cao: chọn vị trí khai quật, mở mộ, lấy mẫu trong điều kiện hạn chế ô nhiễm, bảo quản mẫu đúng quy cách, rồi chuyển an toàn đến Viện Pháp y Quân đội để phân tích. Đáng chú ý, toàn bộ 1.240 mẫu đạt tiêu chuẩn đã được bàn giao cho Viện Pháp y Quân đội qua 4 đợt, đạt 100% theo kế hoạch. Đây là một câu chuyện khác: nếu không có kỷ luật quy trình, bất kỳ sơ suất nhỏ nào cũng có thể khiến một mẫu ADN – đồng nghĩa với một cơ hội xác định danh tính liệt sĩ – bị mất đi vĩnh viễn.
Ghép đôi hai nửa hành trình: hài cốt và thân nhân
Giám định ADN không thể hoàn thành nếu chỉ có mẫu từ hài cốt liệt sĩ. Hệ thống cần một "nửa còn lại": mẫu sinh phẩm từ thân nhân. Khi đó, công nghệ sinh học sẽ đối chiếu, tìm ra những cặp trùng khớp, biến dữ liệu khô cứng thành kết luận về huyết thống. Và ở Khánh Hòa, phần việc này đang được thực hiện với quy mô chưa từng có. Toàn tỉnh đã rà soát 10.769 thông tin thân nhân hưởng trợ cấp, 12.206 thông tin liệt sĩ và lập dữ liệu 4.704 thân nhân liệt sĩ chưa xác định phần mộ. Đây là một nỗ lực số hóa hồ sơ, đưa thông tin phân tán, cũ kỹ vào một cấu trúc dữ liệu hiện đại.
Trên nền dữ liệu đó, công tác thu nhận mẫu sinh phẩm ADN của thân nhân liệt sĩ trở thành cầu nối then chốt. Đến ngày 10.9, Khánh Hòa đã thu nhận 2.740/3.018 mẫu, đạt 90,7% kế hoạch. Câu nói đáng ghi lại ở đây là: "Toàn tỉnh Khánh Hòa đã thu nhận 2.740/3.018 mẫu sinh phẩm ADN của thân nhân liệt sĩ, đạt 90,7% kế hoạch". Đằng sau tỷ lệ 90,7% là hàng nghìn chuyến đi vận động, giải thích, là những giọt nước mắt của người cha, người mẹ, người vợ khi hiến một giọt máu, một mẫu niêm mạc để mong nhận lại tên của người thân trên bia mộ. Đây là nơi khoa học chạm vào cảm xúc một cách rõ ràng nhất.
Tìm kiếm trên mặt đất, truy tìm trong dữ liệu
Lấy mẫu ADN mới chỉ là một mảng của bức tranh rộng hơn: tìm kiếm, cất bốc, quy tập hài cốt liệt sĩ ở những nơi hài cốt chiến tranh vẫn còn nằm lại trong lòng đất. Đội tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ thuộc Bộ Chỉ huy Quân sự tỉnh đang phối hợp với địa phương khảo sát, xác minh thông tin tại 93 khu vực, dự kiến có khoảng 69 mộ chưa xác định được thông tin. Đến thời điểm hiện tại, họ đã tìm kiếm, quy tập 59 hài cốt liệt sĩ, đạt 39,33% chỉ tiêu 150 hài cốt. Những con số này nhấn mạnh một thực tế: chúng ta vẫn còn nhiều điểm trắng trên bản đồ ký ức chiến tranh.
Một trong những điểm nhấn là khu vực nhà lao Thành Diên Khánh, nơi đến ngày 5.9 đã tìm kiếm, cất bốc được 39 hài cốt liệt sĩ trước khi kết thúc đợt tìm kiếm. Song song với công việc ngoài thực địa, tỉnh đặt mục tiêu hoàn thành 100% chỉ tiêu thu nhận 3.018 mẫu sinh phẩm ADN; xác minh, kết luận 168 khu vực, 946 thông tin mộ liệt sĩ và quy tập 150 hài cốt. Sự kết hợp giữa điều tra địa bàn, chuẩn hóa – số hóa hồ sơ và giám định ADN cho thấy một hướng đi mới: không chỉ dựa vào ký ức dân gian, mà còn đặt ký ức đó lên nền tảng dữ liệu, tăng độ tin cậy, giảm phụ thuộc vào thời gian – thứ đang bào mòn dần cả nhân chứng lẫn chứng cứ.
Ý nghĩa nhân đạo và lời nhắc về trách nhiệm lâu dài
Đằng sau những thuật ngữ giám định pháp y, những chỉ tiêu và tỷ lệ, bản chất của việc lấy mẫu ADN và xác định danh tính liệt sĩ là một hành động nhân đạo mang tính sửa sai lịch sử. Mỗi liệt sĩ vô danh là một câu chuyện bị cắt ngang: giấy báo tử không trùng khớp vị trí mộ, hồ sơ thất lạc, ký ức gia đình mờ dần. Khi danh tính được trả lại, không chỉ một cái tên được khắc lên bia mộ; đó còn là sự công nhận trọn vẹn đối với hy sinh, là sự tôn trọng đúng nghĩa đối với người đã nằm xuống. Vì vậy, việc các cấp chính quyền xác định đây là "nhiệm vụ chính trị đặc biệt quan trọng" không phải là khẩu hiệu, mà là chuẩn mực cần áp vào mọi quyết định ưu tiên nguồn lực.
Tuy vậy, những con số như 58,38% mẫu đủ điều kiện giám định cũng là lời cảnh báo: chúng ta đang chạy đua với thời gian. Càng chậm trễ, khả năng giám định càng giảm, đồng nghĩa với việc nhiều liệt sĩ sẽ vĩnh viễn nằm lại trong tình trạng vô danh. Chiến dịch tại Khánh Hòa cho thấy khi cả hệ thống chính trị vào cuộc, kết hợp kỷ luật quân đội, kiến thức giám định pháp y và sự phối hợp của thân nhân, chúng ta có thể biến công nghệ sinh học thành một công cụ nhân văn. Kết luận hợp lý nhất lúc này là: xác định danh tính liệt sĩ không phải là việc "làm cho xong hồ sơ", mà là thước đo văn minh của một xã hội đối với quá khứ, và là bài kiểm tra sự kiên nhẫn, lương tri của chúng ta trước những người đã hy sinh.
