Từ tư duy “không quản được thì cấm” tới quản lý mỹ phẩm an toàn, thông thoáng
Quản lý mỹ phẩm an toàn là cách Nhà nước thiết lập quy định, công cụ kiểm soát và cơ chế hậu kiểm để vừa bảo vệ sức khỏe người tiêu dùng, chống hàng giả, hàng nhái, vừa tạo môi trường kinh doanh minh bạch, cạnh tranh bình đẳng cho doanh nghiệp, không dùng biện pháp cấm đoán cực đoan gây tắc nghẽn thị trường. Cuộc làm việc ngày 11/9 do Phó Thủ tướng Phạm Thị Thanh Trà chủ trì về dự thảo Nghị định quản lý mỹ phẩm là một bước xoay trục quan trọng: pháp luật không thể dựa trên tư duy “không quản được thì cấm”. Quan điểm này thẳng thắn thừa nhận sự giới hạn của mô hình tiền kiểm nặng thủ tục, đồng thời khẳng định mục tiêu phát triển thị trường mỹ phẩm, chứ không dựng thêm rào cản quản lý. Điểm đáng chú ý là an toàn và sức khỏe người dân được đặt làm nguyên tắc cao nhất, song song với yêu cầu cải cách thủ tục hành chính và phân cấp, phân quyền đi kèm hệ thống dữ liệu quản lý. Đây là nền tảng chính trị cho một bộ quy định mỹ phẩm mới mang tính hiện đại hơn, coi người tiêu dùng là trung tâm nhưng không xem doanh nghiệp là đối tượng phải “siết”.
Hậu kiểm mỹ phẩm: dịch chuyển cần thiết để giải phóng năng lực thị trường
Điểm đột phá của quy định mỹ phẩm mới nằm ở định hướng chuyển mạnh từ tiền kiểm sang hậu kiểm mỹ phẩm. Thay vì kiểm soát quá chặt đầu vào bằng hàng loạt giấy tờ và quy trình cấp phép kéo dài, Nghị định được yêu cầu thiết kế theo hướng tiền kiểm có trọng tâm, hậu kiểm là khâu then chốt. Về bản chất, mô hình hậu kiểm mỹ phẩm đặt trách nhiệm rõ hơn lên doanh nghiệp: họ được hưởng không gian thủ tục thông thoáng hơn, nhưng lại phải đối diện khả năng bị phát hiện, xử lý nghiêm nếu vi phạm chất lượng trên thị trường. Điều này phù hợp với một thị trường mỹ phẩm rộng, nhu cầu sử dụng lớn, song tiềm ẩn hàng giả, hàng nhái, hàng kém chất lượng như hiện nay. Theo chỉ đạo, việc chuyển từ tiền kiểm sang hậu kiểm phải có lộ trình, bảo đảm vẫn kiểm soát được đầu vào nhưng lấy hậu kiểm làm trọng tâm để vừa giảm gánh nặng thủ tục, vừa tăng khả năng phát hiện vi phạm. Nếu triển khai nghiêm túc, người tiêu dùng sẽ hưởng lợi từ việc sản phẩm ra thị trường nhanh hơn, đa dạng hơn nhưng vẫn nằm trong tầm kiểm soát chất lượng của cơ quan chức năng.
Thiết kế hành lang pháp lý: bảo vệ người tiêu dùng, không “gây sốc” cho doanh nghiệp
Quan điểm hoạch định chính sách được nêu rất rõ: pháp luật phải tạo hành lang thuận lợi cho quản lý và phát triển thị trường mỹ phẩm, nhưng không được đẩy yêu cầu vượt quá khả năng thực hiện. Những nội dung đã chín muồi thì áp dụng ngay; phần chưa đủ điều kiện sẽ tiếp tục nghiên cứu, hoàn thiện và điều chỉnh trong quá trình thực hiện. Đáng chú ý, các điều khoản chuyển tiếp của quy định mỹ phẩm mới phải bảo đảm tính khả thi, tránh thay đổi đột ngột gây xáo trộn thị trường hoặc gián đoạn hoạt động sản xuất, kinh doanh. Đây là lời cam kết chính sách quan trọng với doanh nghiệp. Thay vì ban hành một Nghị định “gây sốc”, Nhà nước chọn cách đi bằng bước chuyển mềm, có thời gian để cả cơ quan quản lý và doanh nghiệp thích nghi. Đối với người tiêu dùng, cách tiếp cận này giúp bảo vệ người tiêu dùng trong dài hạn: thị trường không bị đóng băng bởi thủ tục mới, nhưng vẫn chịu sự kiểm soát ngày càng tinh chỉnh hơn. Thị trường mỹ phẩm được định hướng là “được kiểm soát chặt về an toàn nhưng vận hành thông thoáng về thủ tục — quản lý để thị trường phát triển, chứ không quản lý bằng cách dựng thêm rào cản”.
Cắt giảm thủ tục, phân loại rủi ro: chìa khóa cho phát triển thị trường mỹ phẩm
Một điểm kỹ thuật nhưng có tác động lớn là cách phân loại rủi ro mỹ phẩm và thiết kế thủ tục hành chính đi kèm. Thay vì liệt kê danh mục quá chi tiết ngay trong Nghị định, Phó Thủ tướng đề nghị xây dựng bộ tiêu chí phân loại rủi ro, cho phép hệ thống quản lý linh hoạt hơn và hạn chế phát sinh thủ tục trong quá trình thông quan. Song song, phân cấp, phân quyền trong quản lý mỹ phẩm phải gắn với hệ thống dữ liệu và cải cách mạnh mẽ thủ tục hành chính. Đây là bước bắt buộc nếu muốn tối ưu hóa quá trình cấp phép và kinh doanh, bởi mọi ý tưởng về hậu kiểm sẽ khó khả thi nếu dữ liệu quản lý rời rạc, thiếu liên thông. Ở góc độ thị trường, cách làm này mở cơ hội phát triển thị trường mỹ phẩm theo hướng cạnh tranh bình đẳng, nơi doanh nghiệp vừa được hưởng môi trường thông thoáng, vừa buộc phải nâng chuẩn quản lý nội bộ. Người dùng sẽ có thêm lựa chọn sản phẩm, trong khi cơ quan quản lý có nhiều công cụ hơn để bảo vệ người tiêu dùng bằng kiểm tra, giám sát và xử lý sau khi sản phẩm lưu thông.
Không thể trì hoãn thêm: yêu cầu hoàn thiện Nghị định và trách nhiệm minh bạch thông tin
Việc xây dựng Nghị định quản lý mỹ phẩm đã kéo dài từ năm 2024, trong khi các nội dung còn ý kiến khác nhau hiện không nhiều. Phó Thủ tướng yêu cầu các bộ, ngành phải khẩn trương xử lý dứt điểm, hoàn thiện hồ sơ để lấy ý kiến thành viên Chính phủ, không để quá trình xây dựng tiếp tục kéo dài. Bộ Y tế được giao chủ trì, phối hợp các bộ, ngành hoàn thiện dự thảo trình Chính phủ; Bộ Tư pháp rà soát kỹ thuật lập pháp, thể thức văn bản và thẩm quyền ban hành; Bộ Khoa học và Công nghệ hoàn thiện các nội dung về tiêu chuẩn, quy chuẩn kỹ thuật. Cùng lúc, Bộ Y tế phải chủ động thông tin về các điểm mới của dự thảo, giúp doanh nghiệp, người dân và thị trường nắm rõ định hướng chính sách quản lý mỹ phẩm. Sự nhấn mạnh vào truyền thông chính sách cho thấy một quan niệm quản lý mới: quy định không thể được xây dựng trong “phòng kín”, rồi áp xuống thị trường. Một khung quản lý mỹ phẩm an toàn, hiệu quả sẽ chỉ có ý nghĩa khi được giải thích rõ, được xã hội chấp nhận và cùng thực thi. Đây là điều kiện để hậu kiểm mỹ phẩm không trở thành khẩu hiệu, mà thành thực tiễn cải thiện chất lượng cho người dùng.
