Dự án cải tạo Hồ Tây: hơn một cuộc làm đường quanh mặt hồ 526 ha
Dự án cải tạo Hồ Tây là chương trình đầu tư tổng hợp nhằm xử lý ô nhiễm mặt nước, chỉnh trang giao thông ven hồ dài 13,5 km, đồng thời hình thành các không gian công cộng mới để biến khu vực rộng 526 ha này thành trung tâm văn hóa, du lịch và kinh tế sáng tạo của Thủ đô, theo định hướng đô thị xanh, văn minh và đáng sống. Điểm mấu chốt của cuộc “đại phẫu” 30.151 tỷ đồng nằm ở sự giằng co giữa nhu cầu cấp bách của một dự án môi trường Hà Nội với tham vọng xây dựng một đô thị xanh Hà Nội kiểu mẫu quanh Hồ Tây. Nếu coi đây chỉ là công trình giao thông, chúng ta sẽ bỏ lỡ cơ hội phục hồi hệ sinh thái mặt nước đang xuống cấp rõ rệt; ngược lại, nếu nhìn nhận như một dự án cảnh quan thuần túy, nguy cơ biến Hồ Tây thành mặt tiền của bất động sản cao cấp là có thật. Câu hỏi đặt ra: trọng tâm nên là làm sạch, bảo tồn hay tô điểm đô thị?
Vì sao Hồ Tây phải “đại phẫu” ngay lúc này?
Nhìn từ đời sống hàng ngày, động lực cải tạo Hồ Tây đến từ những bức xúc rất cụ thể của người dân. Các tuyến Trích Sài, Nguyễn Đình Thi, Nhật Chiêu, Vệ Hồ, Quảng An, Quảng Bá đều có mặt cắt hẹp, thường xuyên ùn ứ vào giờ cao điểm và cuối tuần khi người đổ về dạo hồ tăng mạnh. Hạ tầng xuống cấp khiến khu vực vốn được coi là “cung đường lãng mạn bậc nhất Thủ đô” trở nên mệt mỏi thay vì thư giãn. Nghiêm trọng hơn, Hồ Tây – một hệ sinh thái đô thị đa dạng với nhiều loài tảo, động vật nổi, động vật đáy và cá – đang phải chịu ô nhiễm ngày càng rõ. Nhiều đoạn ven hồ, rác dạt vào bờ, nước chuyển màu đen, cá chết, bốc mùi hôi tanh mỗi khi thời tiết thay đổi. Câu nói đáng trích dẫn ở đây là: “Bài toán cải tạo Hồ Tây không chỉ dừng ở chuyện làm đường, mà còn phải giải quyết cả vấn đề môi trường nước và cảnh quan xung quanh”. Nói cách khác, nếu không làm mạnh tay, Hồ Tây sẽ tiếp tục trượt dài từ biểu tượng thiên nhiên thành cái ao tù của đô thị.
PPP-BT: tiền tư nhân cho tài sản công, cơ hội hay rủi ro?
Về cấu trúc tài chính, dự án cải tạo Hồ Tây được triển khai theo mô hình đối tác công tư (PPP) với hợp đồng Xây dựng – Chuyển giao (BT), tổng mức đầu tư sơ bộ khoảng 30.151 tỷ đồng, do Công ty TNHH Thành phố Mặt Trời thuộc Sun Group thực hiện. Với PPP-BT, nhà đầu tư bỏ vốn xây dựng các hạng mục hạ tầng, sau đó chuyển giao cho Nhà nước và được thanh toán bằng quỹ đất hoặc tài sản khác. Về lý thuyết, đây là cách huy động nguồn lực tư nhân để làm dự án môi trường Hà Nội quy mô lớn mà ngân sách khó kham nổi. Tuy nhiên, đặt Hồ Tây – tài sản thiên nhiên mang tính biểu tượng – vào khung PPP-BT là lựa chọn không dễ. Ưu điểm là thành phố có thể đẩy nhanh cải tạo, đồng bộ hạ tầng giao thông, không gian công cộng, cảnh quan và dịch vụ quanh hồ. Nhưng mặt trái là nguy cơ đô thị hóa quá nóng, chuyển giá trị môi trường, lịch sử, văn hóa thành lợi ích bất động sản. Ở dự án này, cách cân bằng lợi ích giữa Nhà nước, doanh nghiệp và cộng đồng sẽ quyết định nó là bước tiến của đô thị xanh Hà Nội hay một thương vụ khai thác đất vàng ven hồ.
Thiết kế “né nhà dân” và lời hứa bảo vệ mặt nước
Phương án kỹ thuật lần này cho thấy nỗ lực dung hòa giao thông và cảnh quan. Tuyến đường giao thông cảnh quan ven hồ Tây được cải tạo, chỉnh trang với tổng chiều dài khoảng 13,5 km, nhưng việc mở rộng được nghiên cứu theo hướng không lấn vào nhà dân hiện hữu, hạn chế giải phóng mặt bằng. Thay vì “ăn” vào khu dân cư, các đoạn cầu cạn sẽ vươn ra phía mặt hồ, được thiết kế không làm giảm diện tích mặt nước và bổ sung hệ thống thu gom, ngăn rác dưới lòng hồ để xử lý ô nhiễm. Những khu vườn hoa hiện hữu được giữ tối đa cây xanh, tuyến đường mở rộng lệch về phía hồ để giảm ảnh hưởng cảnh quan. Các điểm nhấn văn hóa – tín ngưỡng như chùa Trấn Quốc, chùa Võng Thị, phủ Tây Hồ – được giữ nguyên vị thế trong tổng thể không gian. Cùng với đó là việc hình thành quảng trường, sàn ngắm cảnh, cầu cảnh quan, bến thuyền, công viên, vườn hoa, bãi đỗ xe ngầm và các công trình bảo vệ môi trường. Nếu những lời hứa này được thực hiện đúng, chúng không chỉ cải tạo Hồ Tây mà còn củng cố hình ảnh một đô thị xanh Hà Nội biết trân trọng mặt nước và cây xanh.
Từ kỳ vọng đến trách nhiệm: Hồ Tây có thành đô thị xanh mẫu mực?
Về mặt thời gian, dự án đã bước vào giai đoạn hiện thực hóa: ngày 25-8, Hà Nội phê duyệt lựa chọn nhà đầu tư; ngày 28-8 tổ chức lễ khởi công; sau đó, ngày 7-9, phường Tây Hồ lấy ý kiến cộng đồng về phương án tuyến, vị trí công trình và quy hoạch 1/500. Giai đoạn một tại khu vực Quảng An dự kiến hoàn thành quý III/2027, các hạng mục còn lại đến quý IV/2028 và toàn bộ dự án về đích năm 2030. Theo đánh giá, “nếu đúng tiến độ, đây sẽ là cuộc chuyển mình lớn nhất của Hồ Tây trong nhiều thập kỷ”. Nhưng một đô thị đáng sống không chỉ được đo bằng phối cảnh đẹp hay danh mục hạng mục hoành tráng. Đô thị xanh Hà Nội quanh Hồ Tây chỉ có ý nghĩa khi nước hồ ngừng đen, cá không còn chết hàng loạt, người dân được đi lại trên những con đường an toàn, rộng rãi, và vẫn có thể ngồi bên mặt nước mà không bị che khuất bởi khối bê tông khổng lồ. Dự án cải tạo Hồ Tây vì thế là phép thử năng lực quản trị đô thị: có đặt môi trường và cộng đồng lên trước, hay lại trượt về quỹ đạo làm đẹp mặt tiền cho lợi ích kinh tế ngắn hạn? Câu trả lời sẽ hiện rõ trong từng mét cầu cạn, từng mét vuông mặt nước được giữ lại và từng ý kiến cộng đồng được lắng nghe.
