Cuộc di dời 41.000 căn nhà: một cuộc đại phẫu đô thị không thể trì hoãn
Chương trình di dời căn nhà kênh rạch tại Thành phố Hồ Chí Minh là kế hoạch chỉnh trang đô thị quy mô lớn nhằm di dời hơn 41.000 căn nhà trên và ven sông, kênh, rạch, kết hợp cải tạo hạ tầng, xây bờ kè, công viên cây xanh và bố trí tái định cư cho hàng chục nghìn hộ dân trong giai đoạn 2025-2030, hướng đến không gian sống văn minh, xanh sạch, giảm ngập và cải thiện môi trường cho cộng đồng địa phương.
Điểm mấu chốt của chương trình này là: hoặc thành phố chấp nhận một cuộc đại phẫu đau nhưng cần, hoặc tiếp tục sống chung với ô nhiễm, ngập nước và những khu ổ chuột nằm ngay cạnh kênh rạch. Theo Sở Xây dựng, kế hoạch chỉnh trang khu vực nhà ở trên và ven sông, kênh, rạch giai đoạn 2025-2030 đã được hoàn tất và trình UBND ban hành. Định hướng rõ ràng là di dời hơn 41.000 căn nhà ven kênh, rạch, qua đó khai thông dòng chảy, tăng khả năng thoát nước, gắn cải tạo kênh rạch với công viên, cây xanh và du lịch đường thủy.
Về bản chất, đây không chỉ là một chương trình hạ tầng mà là một chiến lược an sinh xã hội: di dời căn nhà kênh rạch phải đi cùng tái định cư TP.HCM một cách có kế hoạch, có lắng nghe, có bảo đảm sinh kế. Nếu thành phố chỉ tập trung vào chỉ tiêu di dời mà bỏ quên chất lượng tái định cư, chương trình chỉnh trang đô thị sẽ khó nhận được sự đồng thuận thật sự từ người dân – những người trực tiếp chịu tác động.
Áp lực mốc 2026: giải phóng mặt bằng là "nút thắt" chính
Nhìn vào tiến độ, có thể thấy năm 2026 là mốc thời gian mang tính quyết định: nếu giải phóng mặt bằng không thông, mọi mục tiêu đến 2030 sẽ chậm theo hiệu ứng domino. UBND thành phố đã ban hành kế hoạch đẩy nhanh bồi thường, hỗ trợ, tái định cư và giải phóng mặt bằng cho hàng loạt dự án hạ tầng, đặt mục tiêu hoàn thành công tác này trước ngày 31/12/2026 để có mặt bằng thi công và đẩy nhanh giải ngân vốn đầu tư công. Đây là cách thành phố tự tạo áp lực cho chính mình – một cách làm cần thiết, nhưng cũng tiềm ẩn rủi ro nếu khâu thực thi thiếu linh hoạt.
Theo kế hoạch, công tác bồi thường, giải phóng mặt bằng và xây dựng các khu tái định cư phục vụ nhiều tuyến cao tốc, đường ven sông và các dự án hạ tầng đô thị phải về cơ bản hoàn thành trong năm 2026. Cùng thời gian đó, thành phố dự tính thực hiện 115 dự án tại 53 phường, xã với tổng vốn đầu tư khoảng 396.875 tỷ đồng và đặt mục tiêu di dời khoảng 2.921 căn nhà, khởi công dự án rạch Văn Thánh và hoàn thành 10 dự án chuyển tiếp ngay trong năm. Đây là khối lượng công việc khổng lồ, không chỉ tính bằng con số dự án mà bằng số phận hộ dân phía sau từng quyết định thu hồi đất.
Ở góc độ tích cực, việc thành phố yêu cầu trong quá trình thực hiện giải phóng mặt bằng phải quan tâm đời sống, sinh kế, nơi ở và sinh hoạt của người dân bị ảnh hưởng là một thông điệp đáng chú ý. Nhưng để thông điệp này không dừng ở văn bản, các địa phương phải tổ chức đối thoại với từng hộ dân trước khi áp dụng biện pháp cưỡng chế. Chỉ khi giải phóng mặt bằng được xem là quá trình thương lượng công bằng – không phải trận chiến giữa chính quyền và người dân – thì chương trình di dời căn nhà kênh rạch mới có cơ hội thành công bền vững.
Hai dự án kênh Đôi, rạch Xuyên Tâm: mặt sáng của cải tạo kênh rạch
Nếu muốn thấy tương lai của cải tạo kênh rạch, chỉ cần nhìn vào bờ bắc kênh Đôi và rạch Xuyên Tâm – hai dự án đang thi công cấp tập, dần tạo nên hình ảnh đô thị khang trang. Tại dự án cải tạo, chỉnh trang bờ bắc kênh Đôi, nhiều km bờ kè đã hình thành, đường sá và hạ tầng kỹ thuật được triển khai, với kỳ vọng “sớm đổi đời” cho hàng nghìn hộ dân ven kênh. Dọc đường Nguyễn Duy, nhà cửa sơn sửa lại, người dân chấp nhận lùi sâu vào trong để giao đất mở rộng đường – một sự thay đổi cho thấy khi quyền lợi rõ ràng, cộng đồng có thể đồng hành với chỉnh trang đô thị.
Dự án bờ bắc kênh Đôi là một trong những dự án di dời, cải tạo nhà trên và ven kênh rạch trọng điểm, với khoảng 1.600 hộ dân phải di dời. Dự án có tổng mức đầu tư khoảng 7.300 tỷ đồng, xây dựng 4,3km kè, mở rộng các tuyến đường ven kênh và xây mới cầu, bến thủy hành khách. Trong khi đó, rạch Xuyên Tâm có khoảng 2.200 hộ phải giải tỏa, và đến tháng 6, bốn địa phương trong dự án đã cơ bản hoàn tất bàn giao mặt bằng, giúp các đơn vị thi công khẩn trương xây tuyến kè dài khoảng 6km, nạo vét bùn thải toàn tuyến. Một phần tuyến đường bên trái thuộc phường An Nhơn dự kiến sẽ thông xe kỹ thuật khoảng 1,4km trước ngày 2/9, với mục tiêu hoàn thành gói thầu trong năm 2026.
Điều đáng nói là hai dự án này không chỉ đẹp về hình thức. Mục tiêu quan trọng đi kèm là chỉnh trang và chống ngập, khai thông dòng chảy các trục kênh rạch nội đô, tăng khả năng thoát nước, kết hợp bờ kè, công viên cây xanh và giao thông, du lịch đường thủy. Tức là, mỗi mét kè được xây không chỉ là bê tông và thép mà là lời hứa về một thành phố ít ngập hơn, sạch hơn và sống được hơn. Nhưng mặt sáng đó phải được đặt bên cạnh câu hỏi: những hộ dân từ 1.600 và 2.200 căn nhà bị di dời đang được tái định cư ra sao, chất lượng nơi ở mới như thế nào? Nếu câu trả lời chưa thuyết phục, ánh hào quang của những tuyến kè mới sẽ khó che lấp được sự hoài nghi về công bằng xã hội.
Mả Lạng, chợ Gà – Gạo: hình mẫu tái định cư tại chỗ có đủ sức lan tỏa?
Khi nói về tái định cư TP.HCM, không thể bỏ qua câu chuyện Mả Lạng và chợ Gà – Gạo – hai khu từng bị gọi là “ổ chuột” giữa trung tâm, nay trở thành thí điểm cho mô hình tái định cư tại chỗ. Từ lời hứa “sẽ quan tâm giải quyết chuyện này” của lãnh đạo thành phố trong cuộc tiếp xúc cử tri ngày 5-3, chỉ sau vài tháng, chủ trương chỉnh trang đã được thông qua và lễ khởi công dự án diễn ra ngày 29-8, kế hoạch hoàn thành xây dựng vào quý 4-2028 và bàn giao, đưa vào vận hành năm 2029. Đây là tốc độ chuẩn bị hiếm thấy đối với một dự án đô thị phức tạp kéo dài nhiều thập kỷ.
Dự án chỉnh trang khu Mả Lạng và chợ Gà – Gạo hứa hẹn mang lại cuộc sống mới cho hàng nghìn hộ dân, với trọng tâm là giải quyết tái định cư tại chỗ ở trung tâm thành phố. Theo phương án dự kiến, tổng số nhà ở tái định cư cho cả hai khu là 2.253 căn nhà ở xã hội, phục vụ nhu cầu tái định cư của cư dân, “không nhằm mục đích kinh doanh thương mại”, hướng đến điều kiện sống tốt hơn và góp phần thực hiện an sinh xã hội của thành phố. Điều đầu tiên dự án này mang lại là khu nhà ở khang trang, hiện đại, đầy đủ hạ tầng, tiện nghi, thay thế những căn nhà vài mét vuông, hẻm nhỏ ẩm thấp, nguy cơ cháy nổ cao – tình trạng không thể chấp nhận trong một đô thị hiện đại.
Nếu Mả Lạng và chợ Gà – Gạo thực sự trở thành hình mẫu tái định cư tại chỗ, nó sẽ gửi đi thông điệp mạnh: chỉnh trang đô thị không đồng nghĩa với đẩy người nghèo ra vùng ven. Tuy nhiên, để mô hình này đủ sức lan tỏa sang các khu ven kênh rạch khác, thành phố phải đảm bảo hai điều: một là chất lượng căn hộ và dịch vụ công cộng tương xứng kỳ vọng; hai là quy trình bồi thường, hỗ trợ, giải phóng mặt bằng đủ công bằng, minh bạch để người dân cảm thấy được nâng cấp chứ không bị “bứng” khỏi nơi họ gắn bó. Nếu thiếu hai yếu tố này, hình mẫu tái định cư tại chỗ sẽ chỉ là ngoại lệ đẹp, khó nhân rộng.
Từ chống ngập đến hạnh phúc đô thị: thước đo thành công đến 2030
Đến năm 2029–2030, kế hoạch đặt ra là di dời đạt 41.540 căn, tương đương 100% mục tiêu, đồng thời hoàn thành hạ tầng, công viên cây xanh, nghiệm thu, bàn giao và đưa vào sử dụng. Trên giấy, đây là một lộ trình rõ ràng: từ 2026 là năm khởi động mạnh, qua giai đoạn trung gian đến đích 2030 với một hệ thống kênh rạch được cải tạo, chống ngập tốt hơn, và không còn nhà ở lụp xụp bám dọc bờ. Nhưng thành công không thể chỉ đo bằng số căn nhà đã di dời hay km kè được xây; thước đo quan trọng hơn là chất lượng cuộc sống sau di dời.
Chương trình di dời căn nhà kênh rạch được thiết kế nhằm cải thiện môi trường và giảm ngập do triều cường, qua việc khai thông dòng chảy, tăng khả năng thoát nước, kết hợp bờ kè và công viên cây xanh. Qua đó, các khu dân cư ven kênh sẽ từng bước được chỉnh trang, tạo lập không gian đô thị khang trang hơn. Về lý thuyết, lợi ích này sẽ lan tỏa tới cả những người không nằm trong diện giải tỏa, vì một hệ thống kênh rạch thông thoáng giúp cả thành phố bớt ngập và ít ô nhiễm hơn. Nhưng để được xã hội chấp nhận, chương trình phải chứng minh rằng người bị di dời được hưởng lợi ngang – thậm chí hơn – người không bị đụng đến nhà cửa.
Kết luận lại, cuộc di dời 41.000 căn nhà ven kênh rạch là phép thử lớn nhất cho năng lực quản trị đô thị và sự công bằng xã hội của thành phố trong nhiều năm tới. Nếu giải phóng mặt bằng được làm bằng đối thoại, nếu tái định cư TP.HCM thực sự mang lại điều kiện sống tốt hơn, và nếu cải tạo kênh rạch gắn chặt với mục tiêu chống ngập, tăng không gian xanh, thì đến 2030, thành phố sẽ có thể nói mình đã bước qua một giai đoạn trưởng thành mới. Ngược lại, nếu người dân cảm nhận nhiều mất mát hơn lợi ích, những tuyến kè mới, công viên mới sẽ mang theo vết gợn dài lâu trong ký ức đô thị. Sự lựa chọn nằm ở cách thành phố triển khai từ hôm nay.
