Di dời 41.540 căn nhà ven kênh: quyết tâm lịch sử, áp lực khổng lồ
Dự án di dời căn nhà kênh rạch tại TP.HCM là chương trình chỉnh trang đô thị quy mô lớn nhằm giải phóng hơn 41.000 căn nhà ven kênh, nạo vét và hồi sinh kênh rạch nội đô, kết hợp đầu tư hạ tầng, công viên và giao thông đường thủy để cải thiện môi trường sống và quản lý môi trường đô thị theo hướng bền vững đến năm 2030.
Theo báo cáo cơ quan chuyên môn, Thành phố đặt mục tiêu hoàn thành giải phóng mặt bằng và di dời tổng cộng 41.540 căn nhà trên và ven kênh rạch, vượt chỉ tiêu 40.000 căn trước đây. Để đạt mục tiêu này, 115 dự án cải tạo chỉnh trang đô thị sẽ được triển khai tại 53 phường, xã, với tổng nhu cầu vốn lên tới 396.875 tỷ đồng từ đầu tư công, xã hội hóa và PPP. Đây không chỉ là một dự án hạ tầng TP.HCM, mà là phép thử cho cách thành phố ứng xử với không gian nước – yếu tố từng bị bỏ quên trong nhiều thập kỷ. Câu hỏi cốt lõi không còn là “có làm hay không”, mà là “làm thế nào để người dân được hưởng lợi thật sự từ cú tái thiết này?”.
Một phát biểu có thể trích dẫn là: "Thành phố phấn đấu hoàn thành giải phóng mặt bằng và di dời tổng cộng 41.540 căn nhà trên và ven kênh rạch, vượt chỉ tiêu 40.000 căn so với kế hoạch trước đó".
400.000 tỷ đồng và bài kiểm tra về công bằng đô thị
Quy mô tài chính gần 400.000 tỷ đồng cho chương trình cải tạo chỉnh trang đô thị này là con số chưa từng có, nhưng điều đáng bàn hơn là cách phân bổ lợi ích và gánh nặng. Trong nguồn vốn đầu tư công cho 70 dự án, chi phí bồi thường, giải phóng mặt bằng chiếm tới 72,8%, tương đương 169.435 tỷ đồng. Điều đó cho thấy di dời căn nhà kênh rạch không hề là chuyện phụ – đó chính là “trái tim” của đề án.
Tuy nhiên, phần lớn nhà ven kênh có nguồn gốc lấn chiếm, không đủ điều kiện bồi thường đất, buộc TP.HCM phải áp dụng cơ chế đặc thù: bố trí tái định cư bằng nhà ở xã hội, nhờ chính sách miễn tiền sử dụng đất để hạ giá thành. Khoảng 60% hộ dân muốn nhận tiền theo giá thị trường để tự lo nơi ở, 40% còn lại – tức khoảng 15.285 hộ – có nhu cầu tái định cư. Nếu khâu định giá, xét điều kiện, bố trí nhà ở xã hội thiếu minh bạch, dự án có nguy cơ biến thành vòng xoáy khiếu kiện. Ngược lại, nếu đảm bảo người dân “ở chỗ mới tốt hơn chỗ cũ”, đây có thể là bước ngoặt hiếm có cho công bằng không gian tại đô thị lớn nhất nước.
Hồi sinh kênh rạch HCM: từ kênh đen thành trục xanh – nước
Lợi ích môi trường và không gian đô thị nếu dự án thành công là rất rõ: hệ thống kênh rạch nội đô được khai thông, kết hợp công viên cây xanh, giao thông và du lịch đường thủy, tạo diện mạo hoàn toàn mới cho thành phố. Đây chính là tầm nhìn “hồi sinh kênh rạch HCM” – biến nơi từng là “điểm đen ô nhiễm” thành trục sinh thái quan trọng, góp phần giảm ngập, cải thiện quản lý nước thải và chất lượng không khí.
Nhưng để giấc mơ ấy không chỉ dừng trên phối cảnh, thành phố phải gắn việc mở rộng mặt nước với quản lý môi trường đô thị nghiêm ngặt: không để tái lấn chiếm, kiểm soát xả thải, xây dựng hệ thống thu gom – xử lý nước thải đồng bộ. Kế hoạch giai đoạn cho thấy từ 2026 sẽ bắt đầu di dời 2.921 căn, khởi công Rạch Văn Thánh và hoàn thành 10 dự án chuyển tiếp; đến 2028, lũy kế dự kiến di dời 26.508 căn, đạt 63,8% và đồng loạt khởi công các dự án PPP. Nếu đi đúng lộ trình, những tuyến kênh như Kênh Đôi, Rạch Xóm Củi, Rạch Văn Thánh… có thể trở thành “mặt tiền mới” thay vì “vùng trũng” của đô thị.
17 triệu m³ bùn, xà bần: nút thắt ít được nói tới của các dự án hạ tầng
Ít ai để ý rằng để hồi sinh kênh rạch HCM, thành phố phải đối mặt với một núi bùn, đất và xà bần. Riêng trong giai đoạn 2026–2030, Ban quản lý dự án đầu tư xây dựng hạ tầng đô thị cho biết sẽ phát sinh khoảng 17 triệu m³ đất, bùn từ thi công và nạo vét, gồm 8,8 triệu m³ đất đào và 8,4 triệu m³ bùn thải. Việc quản lý khối lượng chất thải khổng lồ này chính là “mặt trái” của chương trình cải tạo chỉnh trang đô thị.
Thực tế, nhiều dự án hạ tầng TP.HCM đang chậm tiến độ vì không có bãi tiếp nhận bùn, đất. Tại kênh Tham Lương – Bến Cát – rạch Nước Lên, khoảng 3 triệu m³ bùn nạo vét đang gây áp lực lớn, khi các bãi gần đó chỉ cho đổ vật liệu đào nền đường, chưa có pháp lý cho bùn nạo vét vì liên quan tác động môi trường. Ở Rạch Xuyên Tâm, xà bần, rác thải sau giải phóng mặt bằng còn chất đống, cản trở thi công. Nếu thành phố không sớm công bố danh mục các điểm nhận bùn, đất san lấp cho toàn hệ thống dự án như đề xuất của ban quản lý hạ tầng, mọi kế hoạch đẹp trên giấy sẽ bị níu lại bởi những đống bùn vô chủ.
Liên kết các dự án, đặt người dân làm trung tâm để không “đào lên rồi bỏ đó”
Điểm tích cực là chương trình di dời căn nhà kênh rạch không đứng một mình, mà gắn chặt với hàng loạt dự án cải tạo chỉnh trang khác có tổng mức đầu tư hàng chục ngàn tỷ đồng, từ Tham Lương – Bến Cát – rạch Nước Lên đến Rạch Xuyên Tâm và 29 dự án chỉnh trang tại Nhà Bè thu hút nhà đầu tư chiến lược. Nếu biết tận dụng, thành phố có thể tạo ra một mạng lưới không gian xanh – mặt nước liên hoàn, đi cùng hệ thống giao thông mới và cơ hội kinh tế ven sông.
Tuy vậy, chìa khóa thành bại nằm ở hai điểm: quản lý môi trường đô thị và quyền lợi người dân. Thành phố đã cam kết không chỉ bố trí nơi ở mới an toàn, đồng bộ hạ tầng, mà còn hỗ trợ chuyển đổi nghề nghiệp, ưu tiên giao mặt bằng kinh doanh ven sông cho người bị ảnh hưởng. Các dự án cải tạo chỉnh trang đô thị đang dần nâng cao chất lượng cuộc sống, giảm ùn tắc, cải thiện môi trường. Kết luận thẳng thắn: nếu làm nửa vời, TP.HCM sẽ chỉ chuyển ô nhiễm từ kênh rạch lên bãi đổ; nếu làm đến nơi đến chốn, đây sẽ là bước ngoặt để thành phố thật sự quay mặt về phía sông nước, thay vì quay lưng như nhiều năm qua.
Một câu có thể trích dẫn trong tranh luận chính sách là: "Các dự án cải tạo chỉnh trang đô thị đang từng bước làm thay đổi diện mạo của TPHCM theo hướng tích cực, nâng cao chất lượng cuộc sống người dân, giảm áp lực ùn tắc giao thông, cải thiện chất lượng môi trường".
