Cải tạo rạch Thủ Đức là gì và vì sao đây là dự án then chốt?
Cải tạo rạch Thủ Đức là dự án nạo vét, kè hóa, xây đường và nâng công suất trạm bơm trên đoạn rạch Thủ Đức – rạch Nhà Trà dài khoảng 3 km, nhằm tăng khả năng thoát nước, giảm ngập và chỉnh trang hạ tầng ven kênh cho khu vực trung tâm TP Thủ Đức. Dự án cải tạo rạch Thủ Đức được trình HĐND TP.HCM giao cho Ban Quản lý dự án đầu tư xây dựng hạ tầng đô thị làm chủ đầu tư, với tổng vốn bố trí khoảng 3.558 tỉ đồng cho giai đoạn 2026 - 2030 và 1.566 tỉ đồng cho giai đoạn 2030 - 2031. Về kỹ thuật, tuyến rạch từ sau cầu Ngang đến sông Sài Gòn dài khoảng 2.350 m, cộng thêm rạch Nhà Trà khoảng 650 m, sẽ được nạo vét sâu từ -2,0 đến -3,5 m, với bề rộng dao động 11 – 30 m. Đây không chỉ là một công trình thoát nước mà là phép thử cho cách TP.HCM xử lý ngập úng TP.HCM bằng giải pháp hạ tầng ven kênh thay vì chắp vá cục bộ.
Từ kênh chống ngập đến trục hạ tầng ven kênh cho chợ Thủ Đức
Điểm đáng chú ý của dự án cải tạo rạch Thủ Đức là cách nó biến một tuyến kênh nội đô thành trục hạ tầng ven kênh đa chức năng. Thành phố không chỉ nạo vét, đóng cừ ván dự ứng lực, nâng mực thoát nước mà còn xây đường giao thông dọc hai bờ rạch với mặt cắt tối thiểu 13 m, có vỉa hè và tối thiểu hai làn xe. Hệ thống chiếu sáng, thoát nước mưa, thoát nước dân sinh và hào kỹ thuật được bố trí đồng bộ, cùng dải công viên cây xanh giữa đường và dọc theo bờ kè, nơi điều kiện diện tích cho phép. Ở góc độ chống ngập, điểm mấu chốt nằm ở trạm bơm tại cống ngăn triều giáp sông Sài Gòn: công suất dự kiến tăng từ 7.200 m³/giờ lên khoảng 120.000 m³/giờ. Đây là câu trả lời rõ ràng cho câu hỏi vì sao khu vực chợ Thủ Đức và trung tâm TP Thủ Đức có thể thoát khỏi tình trạng ngập triền miên – khi thoát nước được đặt ngang hàng với giao thông và không gian công cộng, ngập úng TP.HCM mới có cơ hội giảm bền vững.
Một dự án trong bức tranh 115 dự án chỉnh trang ven kênh, rạch
Nếu chỉ nhìn rạch Thủ Đức như một công trình đơn lẻ, chúng ta sẽ bỏ lỡ bức tranh lớn hơn về chiến lược chống ngập và chỉnh trang ven kênh rạch của thành phố. Theo Sở Xây dựng, TP.HCM đã hoàn tất và trình kế hoạch thực hiện đề án chỉnh trang đô thị khu vực nhà ở trên và ven sông, kênh, rạch giai đoạn 2025 - 2030. "TP.HCM dự kiến triển khai 115 dự án tại 53 phường, xã, với tổng vốn đầu tư khoảng 396.875 tỉ đồng; mục tiêu đến năm 2030 là hoàn thành di dời 41.540 căn nhà ven sông, kênh, rạch". Điều này cho thấy cải tạo rạch Thủ Đức chỉ là một mắt xích trong chuỗi dự án nhằm nâng cao năng lực thoát nước, cải thiện môi trường và hạn chế lấn chiếm hành lang kênh rạch. Chiến lược hạ tầng ven kênh ở đây không chỉ là kè và đường, mà là tái cấu trúc toàn bộ không gian sống dọc dòng nước, từ nhà ở, giao thông đến cây xanh và công viên.
Di dời 41.540 căn nhà: đánh đổi lớn để đổi lấy chất lượng sống?
Không có chiến lược chỉnh trang ven kênh rạch nào nghiêm túc mà không đụng đến bài toán di dời. Kế hoạch 115 dự án của TP.HCM đặt mục tiêu hoàn thành di dời 41.540 căn nhà ven sông, kênh, rạch đến năm 2030. Đây là cái giá xã hội rất lớn, nhất là với những khu vực vốn bị sạt lở nghiêm trọng và tồn tại lâu năm. Tuy nhiên, điểm tích cực là các dự án không dừng ở việc giải tỏa, mà hướng đến chỉnh trang đồng bộ hạ tầng: bờ kè, đường giao thông, thoát nước, thu gom nước thải, công viên và cây xanh. Việc đẩy nhanh cải tạo kênh, rạch và di dời nhà ở ven sông được kỳ vọng nâng cao năng lực thoát nước, cải thiện môi trường, hạn chế lấn chiếm hành lang kênh rạch và mở rộng không gian đô thị. Nếu được thực hiện nghiêm túc, cư dân có thể mất chỗ ở cũ nhưng đổi lại là hạ tầng ven kênh an toàn hơn, sạch hơn và chất lượng sống cao hơn.
Thời gian, lộ trình và điều kiện để rạch Thủ Đức không lặp lại sai lầm cũ
Về tiến độ, dự án cải tạo rạch Thủ Đức được dự kiến triển khai từ 2026 đến 2031, với hai năm đầu (2026 - 2027) dành cho chuẩn bị đầu tư, phê duyệt chủ trương, nghiên cứu khả thi, bồi thường, giải phóng mặt bằng và tái định cư. Giai đoạn 2027 - 2030 tập trung tiếp tục giải phóng mặt bằng, lập thiết kế bản vẽ thi công, đấu thầu xây lắp và thi công công trình. Năm 2030 - 2031 là giai đoạn hoàn thiện thi công, nghiệm thu, bàn giao, thanh quyết toán. Trong khi đó, ở cấp độ toàn thành phố, kế hoạch di dời nhà ven kênh đặt mục tiêu hoàn thành vào giai đoạn 2029 - 2030, sau đó tiếp tục hoàn thiện hạ tầng, công viên, cây xanh và bàn giao đưa vào sử dụng. Vấn đề không còn là thiếu kế hoạch, mà là thực thi: liệu các mốc di dời, tái định cư có đi trước hay tối thiểu song hành với hạ tầng ven kênh; liệu bài học quá tải, chậm trễ và ô nhiễm của những dự án kênh khác có được tránh lặp lại. Chỉ khi đó, cải tạo rạch Thủ Đức mới thực sự trở thành mô hình hữu ích trong cuộc chiến chống ngập úng TP.HCM và nâng chất sống đô thị, thay vì một công trình đắt đỏ thêm vào danh sách những lời hứa hạ tầng chưa trọn vẹn.
