Di dời 41.000 căn nhà ven kênh rạch: Bước ngoặt đô thị hóa
Chương trình di dời nhà trên và ven kênh rạch TP.HCM là kế hoạch chỉnh trang đô thị quy mô lớn nhằm di dời hơn 41.000 căn nhà ra khỏi bờ kênh, kết hợp cải tạo kè, đường giao thông, hạ tầng thoát nước, công viên và không gian công cộng để giảm ngập, xử lý ô nhiễm và tái cấu trúc lại không gian sống của hàng nghìn hộ dân theo hướng văn minh, xanh và an toàn.
Điểm mấu chốt ở đây không chỉ là di dời nhà kênh rạch, mà là chấp nhận một cuộc "đại phẫu" đô thị: xóa bỏ hàng chục ngàn căn nhà bám kênh, đổi lấy hệ thống kè, đường, cống, công viên đồng bộ. Thành phố đã lên kế hoạch chương trình chỉnh trang giai đoạn 2026–2030, hướng đến di dời hơn 41.000 căn nhà ven kênh, rạch để mang lại không gian sống văn minh, xanh sạch cho người dân. Đây là một lựa chọn đầy rủi ro nếu triển khai chậm, nhưng sẽ là bước ngoặt nếu thành phố làm đúng tiến độ và đảm bảo tái định cư đô thị ổn thỏa.
Kênh Đôi TP.HCM: Hai bờ, hai thế giới và 50.000 tỷ đồng trên bờ Nam
Kênh Đôi TP.HCM hiện là hình ảnh thu nhỏ của khoảng cách phát triển giữa hai bên bờ. Bờ Bắc đang được thi công rầm rộ, nhiều km bờ kè, đường và hạ tầng đã hình thành, tạo bộ mặt đô thị khang trang, sạch đẹp, đem lại hy vọng đổi đời cho hàng nghìn hộ dân ven kênh. Trong khi đó, bờ Nam vẫn là những căn nhà tạm bợ, nhiều căn tồn tại hơn nửa thế kỷ, bám sát mép nước, đối mặt ô nhiễm và ngập triền miên.
Trên bờ Nam kênh Đôi, thành phố đang chuẩn bị bốn dự án chỉnh trang với tổng chiều dài khoảng 8,8 km và tổng mức đầu tư gần 50.000 tỷ đồng. Đây không phải là con số nhỏ, mà là lời khẳng định rằng kênh Đôi sẽ trở thành tuyến cảnh quan – giao thông quan trọng, chứ không còn là "mương nước đen" trong ký ức cư dân. Theo Ban Quản lý dự án, cơ quan này đang khẩn trương hoàn thiện báo cáo tiền khả thi cho bốn dự án thuộc chương trình chỉnh trang bờ Nam kênh Đôi.
Bắc kênh Đôi và rạch Xuyên Tâm: Thử nghiệm tiến độ cho cả chương trình
Muốn biết kế hoạch cải tạo kênh TP.HCM có thực sự khả thi, hãy nhìn vào hai công trình đang thi công: bờ Bắc kênh Đôi và rạch Xuyên Tâm. Dự án cải tạo, chỉnh trang bờ Bắc kênh Đôi có tổng vốn khoảng 7.300 tỷ đồng, thực hiện giai đoạn 2023–2028, xây dựng khoảng 4,3 km kè, mở rộng đường Hoài Thanh và Nguyễn Duy lên khoảng 12 m, xây cầu Hiệp Ân 2, hệ thống hạ tầng kỹ thuật và một bến thủy hành khách. Đây là mô hình mẫu cho cách thành phố kết hợp kè, đường, hạ tầng trong cùng một gói chỉnh trang.
Tiến độ ở đây không hề chậm: gói xây lắp 1 đạt khoảng 55% khối lượng, gói 2 đạt 75%, gói 3 khoảng 20%. Với rạch Xuyên Tâm, khoảng 6 km kè đang được ưu tiên thi công, cùng hạ tầng hai bên và nạo vét bùn toàn tuyến. Một gói thầu quan trọng đã hoàn thành khoảng 72% khối lượng và được đặt mục tiêu xong trong năm 2026. Nếu hai dự án này về đích đúng lịch, chúng sẽ trở thành bằng chứng rằng kế hoạch di dời nhà kênh rạch toàn thành phố không phải là lời hứa trên giấy.
Quy mô 115 dự án và bài toán tái định cư đô thị
Đằng sau con số 41.000 căn nhà là một chương trình chỉnh trang được tính toán theo kiểu "tổng tấn công". Theo Sở Xây dựng, thành phố đã hoàn tất và trình kế hoạch thực hiện Đề án chỉnh trang đô thị khu vực nhà ở trên và ven sông, kênh, rạch giai đoạn 2025–2030. Thành phố dự tính triển khai 115 dự án tại 53 phường, xã với tổng vốn đầu tư khoảng 396.875 tỷ đồng. Đây là chương trình chưa từng có tiền lệ về quy mô lẫn độ phủ địa lý, trải dài trên nhiều hệ thống kênh rạch nội đô.
Mục tiêu không dừng ở cảnh quan. Thành phố đặt mục tiêu vừa chỉnh trang vừa chống ngập, khai thông dòng chảy các trục kênh rạch, tăng khả năng thoát nước và kết hợp công viên cây xanh, giao thông – du lịch đường thủy. Điều này chỉ có ý nghĩa nếu tái định cư đô thị được làm nghiêm túc: thành phố đã chuẩn bị 1.202 căn hộ, nền đất phục vụ tái định cư, đồng thời có kế hoạch xây hơn 4.000 căn hộ tái định cư ở khu vực kênh Đôi để người dân sớm ổn định cuộc sống sau di dời. Nếu không, chỉnh trang sẽ biến thành câu chuyện đẩy người nghèo ra xa trung tâm mà không có cơ hội quay lại.
Người dân bờ Nam kênh Đôi: Mong di dời, nhưng cần công bằng
Trong mọi bản vẽ quy hoạch, dễ quên rằng đây là câu chuyện đời sống rất cụ thể. Ở bờ Nam kênh Đôi, nhiều gia đình đã sống hơn nửa thế kỷ. Bà Phan Thị Huy Liên, 68 tuổi, sống từ năm 1966 trong căn nhà hơn 60 m², mỗi mùa mưa lại chịu cảnh nước dâng, rắn rết bò vào nhà. Khi nghe khu vực sắp giải tỏa, bà nói: “Khi nào Nhà nước kêu đi là đi, chỉ mong bồi thường đầy đủ để chị em góp tiền mua căn nhà nhỏ ở vùng ven mà sống tuổi già cùng nhau”.
Đó là lời nhắc nhở rằng mọi quyết sách di dời nhà kênh rạch phải đặt tiêu chí công bằng lên hàng đầu. Dự án bờ Nam kênh Đôi dự kiến triển khai giai đoạn 2026–2030 và sẽ ảnh hưởng 7.111 trường hợp, trong đó khoảng 5.807 hộ phải di dời hoàn toàn. Hoàn thành dự án này, thành phố sẽ xử lý ô nhiễm, cải thiện kết nối giao thông, tạo công viên, mảng xanh và không gian công cộng ven sông. Nhưng thành công thực sự chỉ đến khi những người như bà Liên cảm thấy mình không bị bỏ lại phía sau mà trở thành chủ nhân của một đô thị tốt hơn.
