Từ dự án treo kéo dài đến khoảnh khắc khởi công 29/8
Dự án chỉnh trang đô thị khu Mả Lạng và chợ Gà - Gạo là chương trình cải tạo, xây dựng lại hai khu dân cư cũ ngay trung tâm TPHCM, với mục tiêu nâng cấp hạ tầng, tạo quỹ nhà ở xã hội và tái định cư tại chỗ cho hàng nghìn cư dân đã sinh sống lâu năm trong điều kiện xuống cấp và bị vướng quy hoạch nhiều thập kỷ. Điểm nổi bật của dự án Mả Lạng chợ Gà Gạo là nó đánh dấu nỗ lực mới trong chỉnh trang đô thị TPHCM, sau hơn hai thập kỷ khu tứ giác Nguyễn Cư Trinh sống trong cảnh quy hoạch mà không được cải tạo, xây mới. Ngày 29/8, UBND TPHCM tổ chức lễ khởi công tại phường Cầu Ông Lãnh và phường Bến Thành, với sự tham dự của Bí thư Thành ủy Trần Lưu Quang và lãnh đạo thành phố. Đây không chỉ là sự kiện chào mừng Quốc khánh, mà còn là lời hứa cụ thể với cử tri về việc giải quyết các dự án treo, đưa người dân ra khỏi cảnh sống tạm bợ ngay giữa khu trung tâm.
Quy mô 15.674 tỷ và tham vọng phát triển khu trung tâm
Nếu nhìn bề ngoài, đây là một dự án bất động sản lớn với tổng vốn khoảng 15.674 tỷ đồng và diện tích đất dự kiến khoảng 42.090 m2, gồm khu Mả Lạng 37.740 m2 và chợ Gà - Gạo 4.350 m2. Nhưng bản chất sâu xa hơn là một chiến lược phát triển khu trung tâm: biến những khu dân cư chật chội, hạ tầng thấp kém thành không gian đô thị có kiến trúc hiện đại, hạ tầng kỹ thuật – xã hội đồng bộ, hài hòa với khu vực xung quanh. Theo phương thức đối tác công tư (PPP), hợp đồng BT, Công ty Khang Điền được giao làm nhà đầu tư, thực hiện dự án từ 2026 đến 2029. “Công trình dự kiến hoàn thành vào năm 2029, hướng tới cải thiện điều kiện sống của người dân, chỉnh trang cảnh quan đô thị” là câu tuyên bố mang tính cam kết lẫn áp lực về tiến độ và chất lượng. Nếu TPHCM thực hiện đúng, đây sẽ là minh chứng rằng chỉnh trang đô thị TPHCM có thể gắn phát triển kinh tế với nâng chuẩn sống của cư dân hiện hữu, thay vì đẩy họ ra ngoại vi.
Tái định cư TPHCM: phép thử “tại chỗ” với hàng nghìn cư dân
Chiều sâu xã hội của dự án thể hiện rõ nhất ở bài toán tái định cư TPHCM. Mả Lạng hiện có khoảng 1.042 trường hợp bị ảnh hưởng, gồm hơn một nghìn hộ gia đình, cá nhân và một số tổ chức. Thay vì kịch bản quen thuộc là đưa người dân ra những khu tái định cư xa trung tâm, dự án này ưu tiên bố trí tái định cư tại chỗ cho những người đã sinh sống lâu năm ở Mả Lạng và chợ Gà - Gạo. Quỹ nhà ở tái định cư không hề nhỏ: một khối chung cư nhà ở xã hội cao khoảng 38 tầng với 1.400 căn hộ và 93 căn thấp tầng tại Mả Lạng, cùng một chung cư nhà ở xã hội khoảng 35 tầng với 760 căn hộ ở khu chợ Gà - Gạo. Đây là một trong những tuyên bố giàu ý nghĩa nhân văn nhất: người dân được ở lại nơi mình gắn bó, nhưng trong những căn hộ mới, hạ tầng đồng bộ, có trường học liên cấp, không gian cộng đồng, cây xanh và tiện ích công cộng. Nếu triển khai đúng, tái định cư tại chỗ sẽ tạo niềm tin mới cho các cộng đồng đang lo ngại những dự án chỉnh trang khác.
Những vết thương quá khứ và yêu cầu minh bạch trong chính sách
Để hiểu sức nặng của dự án này, cần nhìn lại lịch sử Mả Lạng. Từ một nghĩa địa trước năm 1975, khu vực này dần trở thành khu dân cư đông đúc giữa các tuyến Nguyễn Trãi, Cống Quỳnh, Trần Đình Xu và Nguyễn Cư Trinh. Từ năm 2000, nhiều phương án chỉnh trang lần lượt được đưa ra rồi đình trệ; nhà đầu tư thay đổi, dự án pháp lý vướng mắc, đến năm 2023 dự án cũ bị thu hồi, quyền nhà đất được khôi phục nhưng người dân vẫn không được xây nhà vì khu vực tiếp tục nằm trong quy hoạch chỉnh trang. Suốt hàng chục năm, người dân sống trong nhà xuống cấp, không thể sửa chữa, mua bán ổn định – đó là “chi phí vô hình” của những dự án treo mà bất kỳ chiến lược chỉnh trang đô thị TPHCM nào cũng phải đối mặt. Lần khởi công này, bài toán không chỉ là xây nhanh mà còn phải minh bạch phương án bồi thường, hỗ trợ, với đơn giá quyền sử dụng đất được xác định theo từng tuyến đường, vị trí, có mức cao nhất hơn 484 triệu đồng/m2 cho đất ở đô thị vị trí 1 tiếp giáp Nguyễn Trãi và 339 triệu đồng/m2 cho đất thương mại, dịch vụ vị trí 1. Sự công bằng cảm nhận được, chứ không chỉ nằm trên giấy, sẽ quyết định thái độ hợp tác của người dân.
Khi chỉnh trang đô thị phải đặt người dân ở trung tâm
Dự án Mả Lạng – chợ Gà Gạo cho thấy một chuyển dịch quan trọng: chỉnh trang đô thị không còn chỉ là câu chuyện “làm đẹp” thành phố, mà là quá trình thương lượng với lịch sử, quyền lợi và ký ức của cộng đồng cư dân. Việc Bí thư Thành ủy nhiều lần nhắc tới sự “đau đáu” với hai địa danh này, rồi trực tiếp tham dự lễ khởi công, cho thấy chính quyền hiểu rõ dự án là biểu tượng cho cách TPHCM đối xử với người yếu thế ở khu trung tâm. Từ góc độ chính sách, đây có thể trở thành mẫu tham chiếu cho các khu khác: ưu tiên tái định cư tại chỗ, kết hợp nhà ở xã hội với tiện ích công cộng, huy động PPP nhưng gắn chặt trách nhiệm nhà đầu tư và giám sát của cơ quan nhà nước. Tuy nhiên, kết quả cuối cùng sẽ chỉ được đo bằng đời sống hàng ngày của cư dân sau năm 2029: họ có thực sự được sống trong không gian tốt hơn, giữ được cộng đồng và cơ hội sinh kế, hay chỉnh trang chỉ tạo nên các khối bê tông xa lạ. Đó là câu trả lời mà TPHCM buộc phải làm thuyết phục, nếu muốn chiến lược phát triển khu trung tâm đi cùng đồng thuận xã hội.
