Tăng trưởng cao chưa đồng nghĩa với vị thế cao
Chuỗi giá trị bán dẫn là mạng lưới các công đoạn từ thiết kế, chế tạo, đóng gói và kiểm thử đến phát triển sản phẩm, trong đó mỗi khâu tạo ra mức độ công nghệ và giá trị kinh tế khác nhau. Việt Nam đang mở rộng hiện diện trong mạng lưới ấy, nhưng chưa thể xem tốc độ tăng xuất khẩu là bằng chứng đã làm chủ các khâu cốt lõi. Giai đoạn 2006–2025, xuất khẩu bán dẫn của Việt Nam tăng trưởng kép bình quân 31,8% mỗi năm, cao nhất trong nhóm tám nền kinh tế được so sánh, gồm Hàn Quốc, Đài Loan, Malaysia, Singapore, Thái Lan, Philippines và Nhật Bản. Đó là tín hiệu đáng kể về năng lực mở rộng sản xuất và thu hút đầu tư. Nhưng xuất phát điểm thấp cũng khiến phần trăm tăng trưởng dễ tạo cảm giác vượt trội hơn vị thế thực tế. Năm 2025, Việt Nam vẫn đứng thứ bảy trong nhóm này về giá trị xuất khẩu. Vì vậy, câu hỏi đáng bàn không chỉ là xuất khẩu tăng nhanh đến đâu, mà là doanh nghiệp trong nước giữ lại được bao nhiêu năng lực và giá trị.
Con số tăng trưởng cần được đọc cùng cấu trúc ngành: Việt Nam đã tham gia sâu hơn vào sản xuất và thương mại linh kiện, song phần lớn lợi thế hiện gắn với lắp ráp, đóng gói và kiểm thử. Nếu chỉ mở rộng quy mô ở những công đoạn này, ngành bán dẫn Việt Nam có thể tăng sản lượng mà vẫn phụ thuộc vào công nghệ, thiết kế và đầu vào từ bên ngoài.
Làn sóng AI mở cửa sổ cơ hội, không bảo đảm thành công
Thời điểm hiện tại thuận lợi vì chuỗi cung ứng toàn cầu đang tái cấu trúc, trong khi nhu cầu chip cho trí tuệ nhân tạo, xe điện, 5G và trung tâm dữ liệu đi lên. Dự báo giai đoạn 2026–2035 sẽ có hơn 2.000 trung tâm dữ liệu mới trên thế giới, kéo theo nhu cầu đa dạng về chip xử lý, chip nhớ, linh kiện công suất và giải pháp chuyên dụng. Châu Á – Thái Bình Dương chiếm khoảng 58% doanh thu ngành bán dẫn toàn cầu; khu vực này có các trung tâm chuyên môn hóa, từ chế tạo chip ở Đài Loan đến chip nhớ ở Hàn Quốc và vật liệu, thiết bị ở Nhật Bản. Việt Nam có cơ sở sản xuất điện tử, lực lượng lao động kỹ thuật và khả năng thu hút tập đoàn quốc tế. Intel mở rộng hoạt động trong năm 2026, chuyển thêm một số dây chuyền lắp ráp, kiểm thử chip máy chủ từ Costa Rica sang Việt Nam, cho thấy vai trò sản xuất của Việt Nam đang được củng cố.
Những khoản đầu tư quốc tế có thể tạo đơn hàng, việc làm kỹ thuật và cơ hội học hỏi quy trình. Nhưng đầu tư không tự động chuyển thành năng lực nội địa. Nếu doanh nghiệp Việt chỉ nhận phần việc gia công bán dẫn, còn thiết kế, công nghệ và các đầu vào chuyên biệt nằm ngoài nước, giá trị giữ lại sẽ hạn chế. Mục tiêu vì thế không phải rời bỏ lắp ráp, đóng gói, kiểm thử, mà dùng vị trí hiện có làm bàn đạp để bước vào các khâu có hàm lượng tri thức cao hơn.
Muốn nâng cấp, phải đầu tư vào năng lực trong nước
Đường đi khả thi không phải dàn trải tham vọng làm mọi thứ cùng lúc. Việt Nam cần chọn phân khúc phù hợp với nguồn lực, trong đó thiết kế vi mạch, đóng gói tiên tiến và chip chuyên dụng là những hướng có thể nối nền sản xuất hiện tại với giá trị cao hơn. Nền tảng ban đầu đã hình thành: năm 2025, ngành có khoảng 60 doanh nghiệp thiết kế vi mạch và hơn 7.000 kỹ sư thiết kế bán dẫn. Tuy nhiên, số lượng nhân lực chỉ có ý nghĩa khi được kết nối với dự án thực tế, cơ hội nghiên cứu và doanh nghiệp có khả năng đưa sản phẩm ra thị trường. Cần gắn đào tạo đại học với nhu cầu của ngành, phát triển chuyên gia về thiết kế, vật liệu, chế tạo và đóng gói tiên tiến; đồng thời tạo điều kiện để doanh nghiệp nội tham gia sâu hơn vào mạng lưới cung ứng của các tập đoàn quốc tế.
Hạ tầng cũng là điều kiện sản xuất, không phải phần phụ của chính sách công nghệ. Phòng thí nghiệm, cơ sở thử nghiệm, nguồn điện ổn định và logistics phải được phát triển đồng bộ để hỗ trợ nghiên cứu, kiểm chứng và sản xuất. Nếu thiếu các mắt xích này, thiết kế trong nước khó đi xa hơn nguyên mẫu, còn cơ hội từ đầu tư nước ngoài dễ dừng ở mở rộng công suất.
Từ chip bảo mật đến sản phẩm có thể làm chủ
Một dấu mốc cho hướng đi này xuất hiện ngày 3/11/2026, khi Viettel và Ban Cơ yếu Chính phủ công bố chip bảo mật VGC v1.0 cùng nền tảng bán dẫn bảo mật đầu tiên do Việt Nam làm chủ thiết kế. Chip sử dụng kiến trúc mở RISC-V, tạo tiền đề nghiên cứu các thế hệ tiếp theo. Ý nghĩa với người dùng không chỉ nằm ở một sản phẩm mới: năng lực tự thiết kế chip chuyên dụng có thể mở triển vọng cho sản phẩm phục vụ an ninh, quốc phòng, công nghiệp và các lĩnh vực cần bảo mật cao. Nhưng công bố một thiết kế mới chỉ là bước đầu. Năng lực ấy cần được thử nghiệm, hoàn thiện, thương mại hóa và có thị trường đủ sức duy trì các vòng phát triển tiếp theo.
Việt Nam nên đo tiến bộ bằng việc ngày càng nhiều doanh nghiệp trong nước tham gia thiết kế, phát triển công nghệ và cung ứng sản phẩm, thay vì chỉ bằng tốc độ tăng kim ngạch. Tăng trưởng xuất khẩu 31,8% mỗi năm là lợi thế đáng tận dụng, không phải đích đến. Muốn tiến sâu vào chuỗi giá trị bán dẫn, cần biến vốn đầu tư thành kỹ năng, hạ tầng và sản phẩm do doanh nghiệp trong nước làm chủ. Nếu không, Việt Nam sẽ tiếp tục tăng nhanh ở phần việc có giá trị thấp hơn mà chưa nâng được vị trí của mình.
