Bát Tràng sáng tạo: Định nghĩa mới cho một làng nghề cũ
Bát Tràng sáng tạo là quá trình làng nghề gốm truyền thống bên sông Hồng chuyển mình thành không gian kinh tế văn hóa đa giá trị, nơi di sản gốm, kiến trúc cổ, lễ hội và tri thức dân gian được kết nối với nghệ thuật đương đại, công nghệ, du lịch trải nghiệm và kinh tế đêm để hình thành những sản phẩm, dịch vụ mới có giá trị công nghiệp văn hóa gốm, thay vì chỉ dựa vào sản xuất gốm thủ công đơn thuần.
Trọng tâm của chuyển đổi này không phải là “xóa đi làm lại”, mà là dám định nghĩa lại vai trò của một làng nghề gốm Hà Nội trong thời kinh tế sáng tạo. Từ chỗ chủ yếu sản xuất đồ dùng sinh hoạt, Bát Tràng đang bước sang vai trò một trung tâm kể chuyện về đất, nước, lửa và con người thông qua những hình thức biểu đạt mới. Trong dòng chảy phát triển công nghiệp văn hóa của Thủ đô, Bát Tràng đang chuyển mình từ một làng nghề gốm truyền thống thành không gian sáng tạo đa giá trị, nơi di sản được kết nối với nghệ thuật, công nghệ, du lịch và kinh tế đêm.
Di sản gốm truyền thống: Nền tảng không thể thay thế của công nghiệp văn hóa gốm
Muốn nói về Bát Tràng sáng tạo, trước hết phải nhìn lại di sản gốm truyền thống mà làng nghề này đang nắm giữ. Bát Tràng được biết đến như một trung tâm sản xuất gốm sứ danh tiếng, một kho tàng di sản văn hóa phong phú của Hà Nội. Làng sở hữu 47 di tích lịch sử – văn hóa, trong đó có 10 di tích cấp quốc gia, cùng 23 ngôi nhà cổ, 16 nhà thờ họ xây bằng gạch Bát Tràng rêu phong, tạo nên những ngõ cổ giàu chiều sâu thời gian.
Không chỉ là di sản vật thể, Bát Tràng còn giữ 3 di sản văn hóa phi vật thể quốc gia: nghề làm gốm truyền thống, Hội làng và tri thức nấu cỗ Bát Tràng. Đó là vốn liếng mà nhiều không gian sáng tạo đô thị mơ có nhưng không thể tạo ra từ con số 0. Câu chuyện đáng nói là làng nghề này không “đóng băng” di sản trên kệ trưng bày; từ những đôi tay nhào nặn đất qua hàng trăm năm, Bát Tràng không chỉ tạo nên những tác phẩm gốm mang đậm dấu ấn văn hóa Việt, mà còn lưu giữ một “thanh âm” riêng của làng nghề.
Khi gốm gặp nghệ thuật đương đại: ‘Thanh âm Gốm’ và hành trình Đi – Nghe – Xem
Bước ngoặt đáng chú ý nhất của công nghiệp văn hóa gốm tại Bát Tràng nằm ở cách làng nghề đưa gốm vào mối quan hệ mới với nghệ thuật đương đại. Ngày 19/9, chương trình nghệ thuật “Thanh âm Gốm” sẽ diễn ra tại xã Bát Tràng, mang đến cách tiếp cận mới trong việc quảng bá và phát huy giá trị làng nghề. Không chỉ giới thiệu sản phẩm gốm qua trưng bày, chương trình khai thác âm thanh từ chất liệu gốm và những nhạc cụ được chế tác bằng gốm, qua đó kết nối nghề thủ công lâu đời với nghệ thuật đương đại.
Lấy Gom Show – Âm thanh từ gốm làm trục xuyên suốt, chương trình kết hợp xiếc, múa, nghệ thuật sắp đặt và các nghệ nhân Bát Tràng, tạo nên một không gian trình diễn giàu tính thị giác và trải nghiệm. Ba chương “Đất – Nước – Lửa” biến hành trình làm gốm thành hành trình Đi – Nghe – Xem: đến làng nghề, nghe gốm cất tiếng, xem di sản bước ra khỏi trạng thái tĩnh. Đây cũng chính là cách công nghiệp văn hóa gia tăng giá trị cho di sản: sử dụng sáng tạo để mở rộng hình thức tiếp cận, hình thành sản phẩm mới và thu hút những nhóm công chúng mới.
Kinh tế đêm và Festival Thăng Long – Hà Nội: Bát Tràng trong dòng chảy đô thị sáng tạo
Nếu coi di sản gốm truyền thống là “gốc rễ”, thì kinh tế đêm và các liên kết lễ hội chính là “cành lá” giúp Bát Tràng vươn rộng trong hệ sinh thái công nghiệp văn hóa gốm. Dựa trên bản sắc văn hóa bản địa, xã Bát Tràng xây dựng phương án tổ chức không gian kinh tế đêm với phân vùng hợp lý, vừa kết nối thông suốt vừa tôn vinh giá trị từng khu vực di tích. Khu triển lãm 1.000 năm Thăng Long và Ao Long Nhỡn dự kiến tổ chức trình diễn ánh sáng công nghệ cao, âm nhạc, triển lãm thiết kế sáng tạo và giao lưu với nghệ nhân gốm.
Tại khu Lò Bầu cổ, các lớp workshop vuốt nặn, vẽ gốm diễn ra từ 19h đến 22h, nơi du khách trực tiếp chứng kiến nghệ nhân đốt lò và nhận giấy chứng nhận sản phẩm do chính tay mình tạo tác. Đình làng trở thành sân khấu Chèo, Ca trù, Quan họ, Xẩm và Lễ hội Áo dài; ngõ cổ được chiếu sáng nghệ thuật, trình chiếu 3D mapping, xây đường gốm phát sáng và tiểu cảnh check-in. Festival Thăng Long – Hà Nội lần thứ II diễn ra từ ngày 11 đến 20/9 với chủ đề “Dòng chảy di sản – Heritage Flow”, kết nối Hoàng thành Thăng Long, Văn Miếu, Bảo tàng Hà Nội, hồ Hoàn Kiếm và Bát Tràng thành một hành trình sáng tạo.
Thách thức phía trước: từ chính sách đến mô hình kinh tế văn hóa đa giá trị
Việc Bát Tràng nổi bật trong dòng chảy công nghiệp văn hóa không phải là ngẫu nhiên, mà gắn trực tiếp với định hướng chính sách. Nghị quyết số 80-NQ/TW đặt mục tiêu đến năm 2030, các ngành công nghiệp văn hóa đóng góp 7% GDP; tầm nhìn đến 2045, con số này tăng lên 9% và hình thành 10 thương hiệu liên hoan nghệ thuật, lễ hội tầm vóc quốc tế. Thực hiện nghị quyết này, Ban Thường vụ Thành ủy Hà Nội ban hành Chương trình hành động số 08-CTr/TU, nhấn mạnh phát triển công nghiệp văn hóa gắn với bảo tồn di sản, tôn vinh nghệ nhân, gắn truyền nghề với sản phẩm, dịch vụ du lịch.
Theo các định hướng nói trên, các làng nghề như Bát Tràng có điều kiện chuyển từ mô hình dựa vào sản xuất thủ công sang mô hình kinh tế văn hóa đa giá trị, trong đó mỗi sản phẩm gốm vừa là vật dụng, vừa là câu chuyện lịch sử, tri thức dân gian và bản sắc cộng đồng. Hà Nội đang khẳng định vai trò tiên phong trong việc hiện thực hóa các mục tiêu về phát triển văn hóa, và việc lựa chọn Bát Tràng làm một trong những không gian quan trọng của Festival Thăng Long – Hà Nội cho thấy cách tiếp cận ngày càng rõ: đưa di sản ra khỏi không gian trưng bày, kết nối di sản với sáng tạo, công nghệ, du lịch và đời sống cộng đồng.
