Sản xuất sách giáo khoa tăng tốc: dư cung trên giấy, lo thiếu ngoài thị trường
Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam tăng tốc sản xuất và cung ứng sách giáo khoa năm học mới là việc đẩy mạnh in ấn, phát hành hàng trăm triệu bản sách giáo khoa, bài tập và tham khảo, đồng thời điều tiết hàng giữa các kho, mở rộng kênh phân phối để bảo đảm sách đến tay học sinh đúng thời điểm khai giảng trên phạm vi toàn quốc. Điểm nổi bật của mùa sách năm nay là quy mô sản xuất khổng lồ: đến ngày 25/8, đơn vị đã in và phát hành 225 triệu bản sách giáo khoa cùng hơn 76 triệu bản sách bài tập, sách tham khảo, vượt kế hoạch đăng ký ban đầu của các địa phương. "Với 225 triệu bản sách giáo khoa đã được in và phát hành, 10 triệu bản tiếp tục được đưa ra thị trường cùng kế hoạch in bổ sung 8 triệu bản dự phòng, nguồn cung đang được tăng cường trong những ngày cuối trước khai giảng". Nói cách khác, bài toán không phải thiếu sách, mà là cách đưa sách đến đúng chỗ, đúng lúc để tránh tình trạng ùn tắc sách và cảnh xếp hàng mua sách giáo khoa năm học mới.
Năm đầu thống nhất một bộ sách: áp lực tập trung dồn lên chuỗi cung ứng
Năm học 2026-2027 là năm đầu tiên chủ trương thống nhất sử dụng bộ sách giáo khoa Kết nối tri thức với cuộc sống của Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam trên toàn quốc, theo Quyết định số 3588/QĐ-BGDĐT ngày 26/12/2025 của Bộ Giáo dục và Đào tạo. Việc toàn hệ thống chuyển sang một bộ sách khiến nhu cầu sách tập trung hơn bao giờ hết, biến khâu cung ứng sách giáo dục từ bài toán thường niên thành một phép thử năng lực tổ chức quy mô quốc gia. Ở tầm sản xuất, nhà xuất bản đã chuẩn bị từ sớm: xây dựng kế hoạch in ấn, phát hành vượt nhu cầu đăng ký ban đầu, dự kiến tiếp tục phát hành bổ sung khoảng 10 triệu bản sách giáo khoa theo nhu cầu thực tế. Ngày 26/8, Hội đồng thành viên phê duyệt kế hoạch in bổ sung thêm 8 triệu bản sách giáo khoa làm nguồn dự phòng, nhằm bảo đảm an toàn trước thiên tai, bão lũ và các tình huống phát sinh. Đó là một chiến lược chủ động, nhưng lại đặt gánh nặng lên khâu điều phối cuối cùng: hàng triệu cuốn sách phải được phân luồng hợp lý để tránh dồn cục bộ vào một số điểm bán, gây tình trạng ùn tắc sách.
TP.HCM: sách đủ trong kho nhưng phụ huynh vẫn phải xếp hàng
Trường hợp TP.HCM cho thấy rõ khoảng cách giữa dư địa nguồn cung và trải nghiệm thực tế của phụ huynh. Tính đến ngày 24/8, Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam đã cung ứng 25,5 triệu bản sách giáo khoa tới thành phố, đạt 102% so với kế hoạch ban đầu 25,1 triệu bản. Vậy mà một số điểm bán vẫn xuất hiện cảnh phụ huynh tập trung, xếp hàng mua sách giáo khoa năm học mới. Nguyên nhân nằm ở cách các trường đặt sách. Trước ngày 30/7, chỉ 925/1.501 cơ sở giáo dục (62%) gửi đơn đặt hàng sách giáo khoa qua các đơn vị phát hành của hệ thống nhà xuất bản. Toàn bộ sản lượng này đã được giao đủ, nhưng sau ngày 15/8 lại có thêm 385 trường đặt lần đầu và 222 trường đặt bổ sung với sản lượng lớn. Tới 25/8, vẫn còn 197 trường chưa gửi đơn đặt. Khi nhu cầu dồn vào vài tuần sát khai giảng, chuỗi cung ứng buộc phải chạy nước rút, đẩy phụ huynh vào vòng xoáy tìm sách tại các cửa hàng bán lẻ. Đây không phải lỗi của nhà in, mà là hệ quả phối hợp chậm trễ giữa chính sách và thực thi.
Chính sách miễn phí sách giáo khoa: ý nghĩa lớn nhưng triển khai lệch nhịp
Chính sách miễn phí sách giáo khoa tại TP.HCM là bước đi đáng hoan nghênh, nhưng triển khai lệch nhịp với lịch cung ứng đã đẩy hệ thống vào thế bị động. Trong tháng 5 và 6/2026, các trường được yêu cầu dừng đặt sách để chờ chỉ đạo liên quan đề xuất cấp phát miễn phí. Ngày 14/7, Sở Giáo dục và Đào tạo tiếp tục khảo sát nhu cầu mượn sách giáo khoa, trong khi chưa có hướng dẫn mới về đăng ký mua như các năm trước, khiến quy trình đặt sách bị gián đoạn. Đến ngày 14/8, UBND TP.HCM mới ban hành Kế hoạch 446/KH-UBND về triển khai miễn phí sách giáo khoa trên cơ sở nhu cầu mượn thực tế của phụ huynh, học sinh. Ngay sau đó, đơn đặt hàng từ các trường đồng loạt tăng mạnh, cùng lúc xuất hiện nhu cầu mua trực tiếp của phụ huynh, tạo áp lực phân phối ngay trước khai giảng. Về nguyên tắc, Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam đã làm đúng vai trò nhà cung ứng sách giáo dục: sản lượng đủ, hàng nằm trong kho. Vấn đề nằm ở chỗ chính sách không gắn chặt với mốc thời gian đặt hàng, khiến hệ thống phải chữa cháy thay vì vận hành trơn tru.
Giải pháp tức thời và bài học dài hạn cho mùa sách giáo khoa sau
Trước tình trạng ùn tắc cục bộ, các đơn vị phát hành đang điều tiết nguồn hàng về địa bàn có nhu cầu cao, liên tục vận chuyển sách từ các kho trung chuyển đến nhà sách, cửa hàng bán lẻ và đại lý. Cùng với điều tiết nguồn hàng, hệ thống nhà sách được tăng cường nhân lực, kéo dài thời gian phục vụ và đẩy mạnh kênh đặt hàng trực tuyến, giao sách tận nhà. Các công ty sách – thiết bị trường học địa phương được huy động để đưa sách trực tiếp về trường, giúp phụ huynh không phải xếp hàng tại điểm bán lẻ. Trong thời gian chờ nhận sách giấy, học sinh và giáo viên có thể khai thác sách giáo khoa điện tử miễn phí để phục vụ học tập và giảng dạy. Nhưng về dài hạn, giải pháp cấp bách không đủ. Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam khẳng định sẽ tiếp tục huy động nguồn lực, phối hợp các địa phương để bảo đảm cung ứng đầy đủ sách giáo khoa cho học sinh trên cả nước. Theo kế hoạch, các địa phương cần phê duyệt dự báo nhu cầu sách miễn phí trước 30/10/2026 và đăng ký, ký hợp đồng trước 1/12. Nếu mốc thời gian này được giữ nghiêm, mùa sách giáo khoa năm học mới tiếp theo có cơ hội tránh lặp lại cảnh "dư cung trong kho, thiếu sách ngoài cửa hàng".
