Sách giáo khoa đủ hay thiếu: câu chuyện không chỉ là con số
Câu chuyện sách giáo khoa năm học mới là tổng hợp của ba yếu tố: sản lượng in khổng lồ, nhu cầu tăng đột biến sát ngày khai giảng và khả năng tổ chức cung ứng đến từng điểm bán lẻ, dẫn tới nghịch lý “toàn hệ thống đủ sách nhưng phụ huynh vẫn phải chạy vạy mua sách cho con”.
Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam (NXBGDVN) khẳng định đến ngày 3/9 đã phát hành 228 triệu bản sách giáo khoa (SGK) và 84 triệu bản sách bài tập, sách tham khảo. Trên giấy tờ, con số này vượt cả kế hoạch ban đầu lẫn hơn 150% lượng đặt hàng của các địa phương. Thế nhưng ở ngoài lớp học, không ít phụ huynh vẫn xếp hàng, đi hết nhà sách này đến điểm bán kia để tìm đủ bộ sách giáo khoa năm học mới cho con mình. Điều đó cho thấy câu hỏi quan trọng không còn là “in được bao nhiêu sách”, mà là “sách có đến đúng nơi, đúng lúc, đúng nhu cầu hay không”.
Hậu trường tăng tốc in ấn: 6 nhà máy và cuộc đua với lịch khai giảng
Đằng sau những bộ sách mới tinh trên bàn học là cả một chiến dịch sản xuất tăng tốc. Khi nhu cầu mua sách dồn vào thời điểm sát khai giảng 2026-2027, một số địa phương lập tức rơi vào tình trạng thiếu cục bộ dù tổng nguồn cung vẫn được đánh giá là đủ. Nhu cầu bị “nén” trong thời gian ngắn khiến bất kỳ chuỗi cung ứng nào cũng dễ bị quá tải.
Để giải quyết thiếu sách trước mắt, các đơn vị in được lệnh tăng tốc, với 6 nhà máy tại miền Trung chạy hết công suất để in bổ sung hàng triệu bản SGK trước khi học sinh bước vào lớp. Một đợt in bổ sung khoảng 9 triệu bản được triển khai từ cuối tháng 8 và dự kiến hoàn thành trong những ngày đầu tháng 9. Trích dẫn đáng chú ý là: “Trong tháng 9, NXBGDVN tiếp tục tăng cường nguồn cung, in bổ sung khoảng 17 triệu bản SGK, SBT để phát hành theo nhu cầu thực tế, đồng thời chuẩn bị nguồn dự phòng khắc phục thiên tai, bão lũ”. Đây không còn là sản xuất theo kế hoạch cứng, mà là một cuộc đua liên tục với thời gian và biến động nhu cầu.
Điều chuyển hơn 8 triệu bản sách: khi bài toán là logistics, không phải in ấn
Thực tế chứng minh: in nhiều chưa đủ, phân phối mới là “nút cổ chai” quyết định việc cung ứng sách học sinh có thông suốt hay không. Ở một số thành phố lớn, từng có thời điểm một số đầu sách hết hàng tại điểm bán, trong khi kho khu vực khác vẫn còn sách nhưng chưa kịp điều chuyển. Phụ huynh vì vậy phải “chạy sô” khắp nơi chỉ để đủ từng cuốn lẻ.
Trước chênh lệch nhu cầu giữa các vùng và từng thời điểm, NXBGDVN buộc phải linh hoạt dùng lại “chiêu” logistics: chỉ riêng tháng 8, hơn 8 triệu bản SGK được điều chuyển giữa miền Bắc, miền Trung, miền Nam và Đồng bằng sông Cửu Long để cân bằng nguồn cung. Song song, nhà xuất bản tiếp tục in bổ sung khoảng 9 triệu bản, đồng thời điều phối sách giữa các khu vực nhằm đáp ứng nhu cầu phát sinh. Ở góc nhìn hệ thống, đây là một chuỗi cung ứng phức tạp hơn nhiều so với hình dung “in đâu bán đó”; nhưng từ phía người học, bất kỳ độ trễ nào cũng đồng nghĩa với việc bài vở tuần đầu năm học mới bị xáo trộn.
Ưu tiên vùng khó khăn: quyết định đúng nhưng bộc lộ khoảng trống ở đô thị
Một điểm sáng hiếm hoi trong câu chuyện sách giáo khoa năm học mới là chiến lược ưu tiên vùng khó khăn. Tất cả các trường học ở vùng sâu, vùng xa, vùng khó khăn, biên giới và hải đảo đều đã nhận đủ SGK và sách bài tập theo nhu cầu trước ngày khai giảng. Với 108 trường phổ thông nội trú liên cấp biên giới, nguồn sách cũng đã được cung ứng đầy đủ; một số ít trường nhận sách vào ngày 3/9 do cơ sở vật chất chưa hoàn thiện và giáo viên nghỉ lễ.
Đáng chú ý, ở những nơi địa phương hoặc nhà trường chưa kịp hoàn tất thủ tục mua sách theo diện ưu tiên, NXBGDVN yêu cầu công ty phát hành linh hoạt đưa sách đến trường, thậm chí tặng toàn bộ SGK cho một số trường đặc biệt khó khăn. Việc ưu tiên nguồn sách cho vùng biên giới, hải đảo và địa bàn khó khăn giúp thu hẹp khoảng cách điều kiện học tập giữa các khu vực. Tuy nhiên, mặt trái là nhiều phụ huynh ở đô thị – vốn tưởng “dễ mua sách hơn” – lại phải chịu cảnh thiếu cục bộ, cho thấy cần một cơ chế cân bằng tốt hơn giữa ưu tiên chính sách và nhu cầu đông đúc ở thành phố.
Từ “đủ sách trên giấy” tới “đủ sách trên bàn học”: cần thay đổi gì?
Nếu nhìn riêng vào số liệu, có thể nói hệ thống sách giáo khoa năm học mới đã đạt một cột mốc chưa từng có: hơn 220 triệu bản SGK và 76 triệu bản sách bài tập, tham khảo đã được cung ứng ra thị trường tính đến 15/8, sau đó nâng lên 228 triệu bản SGK và 84 triệu bản sách bài tập, tham khảo vào ngày 3/9. Từ ngày 1 đến 6/9, thêm khoảng 2,5 triệu bản SGK tiếp tục được đẩy ra, phục vụ các trường đặt hàng muộn và bổ sung các đầu sách thiếu cục bộ. Trên bình diện sản xuất, rõ ràng NXBGDVN đã “chạy hết ga”.
Nhưng mục tiêu cuối cùng của cung ứng sách học sinh không phải là con số in ra, mà là việc mỗi học sinh cầm đủ sách ngay trong tuần đầu tiên của năm học. Để đạt được điều đó, không thể chỉ trông vào những đợt tăng tốc mùa cao điểm, hay điều chuyển chữa cháy hơn 8 triệu bản sách giữa các vùng. Cần đặt ra ba yêu cầu: dự báo nhu cầu tốt hơn ở cấp địa phương, đa dạng kênh đặt mua qua nhà trường thay vì dồn hết vào phụ huynh, và xây dựng một mạng lưới phân phối đủ linh hoạt để không địa phương nào bị “đứng chờ” sách trong ngày khai giảng 2026-2027. Khi đó, câu hỏi “năm học mới có đủ sách cho học sinh?” sẽ không còn là nỗi lo lặp lại mỗi mùa tựu trường.
