Quỹ Phòng bệnh Việt Nam là gì và vì sao đây là bước ngoặt?
Quỹ Phòng bệnh Việt Nam là quỹ tài chính nhà nước ngoài ngân sách trực thuộc Bộ Y tế, được lập ra để tạo nguồn lực bền vững cho y tế dự phòng, tập trung vào phòng ngừa bệnh tật, kiểm soát các yếu tố nguy cơ và triển khai chương trình khám sàng lọc miễn phí nhằm phát hiện sớm bệnh cho cộng đồng. Chiều 20-8, Bộ Y tế tổ chức lễ ra mắt Quỹ Phòng bệnh tại Hà Nội, chính thức hình thành cơ chế tài chính chuyên biệt cho phòng bệnh và phát hiện sớm. Điều đáng lưu ý là quỹ không vì mục đích lợi nhuận mà hướng tới giảm gánh nặng bệnh tật và chi phí điều trị cho người dân. Trong bối cảnh bệnh không lây nhiễm chiếm khoảng 80% số ca tử vong và tỷ lệ thừa cân, béo phì ở trẻ tăng hơn gấp đôi trong một thập kỷ, việc chuyển trọng tâm từ điều trị sang phòng ngừa không còn là lựa chọn, mà là yêu cầu bắt buộc nếu Việt Nam muốn giữ được chất lượng sống chứ không chỉ kéo dài tuổi thọ.
Cơ chế hoạt động: từ một yếu tố nguy cơ đến hệ thống phòng bệnh toàn diện
Điểm then chốt của Quỹ Phòng bệnh nằm ở sự chuyển đổi tư duy tài chính: từ tập trung vào một yếu tố nguy cơ là thuốc lá sang một cơ chế phục vụ mục tiêu phòng ngừa bệnh tật toàn diện, phát hiện sớm và nâng cao sức khỏe người dân. Quỹ kế thừa nền tảng của Quỹ Phòng, chống tác hại thuốc lá, nhưng mở rộng phạm vi sang bệnh không lây nhiễm, rối loạn tâm thần, dinh dưỡng và các yếu tố nguy cơ sức khỏe khác. Về tổ chức, quỹ trực thuộc Bộ Y tế, có tư cách pháp nhân, con dấu riêng, được mở tài khoản tại Kho bạc Nhà nước và ngân hàng thương mại, với tên giao dịch quốc tế là Vietnam Diseases Prevention Fund (VNDPF). Cơ chế phân bổ nguồn lực được tuyên bố dựa trên dữ liệu, bằng chứng, hiệu quả và khả năng triển khai, tránh dàn trải, hình thức và phải đo lường được kết quả. Nói cách khác, nếu quỹ muốn tạo niềm tin, nó phải chứng minh từng đồng chi cho phòng ngừa bệnh tật mang lại lợi ích rõ ràng cho người dân, chứ không dừng ở khẩu hiệu.
Y tế dự phòng được đặt lại đúng vị trí trung tâm
Quỹ Phòng bệnh ra đời để lấp vào khoảng trống nguồn lực cho y tế dự phòng – lĩnh vực lâu nay luôn được khẳng định là quan trọng nhưng lại chưa được đầu tư tương xứng. Dù quy định yêu cầu dành ít nhất 30% ngân sách y tế cho y tế dự phòng, nhiều địa phương vẫn chưa đạt con số này. Kết quả là hệ thống y tế bị kéo vào vòng xoáy chữa bệnh, cấp cứu, thay vì giám sát, phòng ngừa và kiểm soát dịch bệnh từ sớm. Bộ trưởng Bộ Y tế nhấn mạnh: đầu tư cho phòng bệnh là đầu tư cho sức khỏe và tương lai mỗi người dân; chủ động phòng ngừa, phát hiện sớm và kiểm soát yếu tố nguy cơ sẽ giảm bệnh tật, giảm chi phí điều trị và giảm gánh nặng cho hệ thống y tế. Quỹ Phòng bệnh, với nhiệm vụ thực hiện các dịch vụ y tế dự phòng cho bệnh truyền nhiễm, bệnh không lây nhiễm, rối loạn tâm thần và dinh dưỡng phòng bệnh, chính là công cụ để biến khẩu hiệu “phòng bệnh hơn chữa bệnh” thành chính sách có nguồn lực đi kèm.
Những nhóm dân số được hưởng lợi từ khám sàng lọc miễn phí
Nếu nhìn vào định hướng ưu tiên của Quỹ Phòng bệnh, có thể thấy rõ những nhóm dân số sẽ hưởng lợi trước tiên từ chương trình khám sàng lọc miễn phí. Quỹ tập trung nguồn lực cho phòng chống tác hại thuốc lá, hỗ trợ khám sức khỏe định kỳ và khám sàng lọc miễn phí, phòng chống bệnh không lây nhiễm, rối loạn tâm thần và dinh dưỡng trong phòng bệnh. Điều này đồng nghĩa với việc: người hút thuốc, người có nguy cơ mắc bệnh tim mạch, đái tháo đường, ung thư, người cao tuổi, trẻ em thừa cân béo phì và người có vấn đề sức khỏe tâm thần là các nhóm sẽ có cơ hội tiếp cận dịch vụ dự phòng sớm hơn, đầy đủ hơn. Theo Tổng điều tra Dinh dưỡng 2019–2020, tỷ lệ thừa cân béo phì ở trẻ 5–19 tuổi ở Việt Nam tăng hơn gấp đôi trong một thập kỷ và tuổi thọ trung bình 74,7 năm đi kèm khoảng 10 năm sống với bệnh tật. Chính những con số này cho thấy chương trình khám sàng lọc miễn phí nếu làm đúng, làm đến nơi đến chốn sẽ là “phanh hãm” cần thiết cho xu hướng bệnh mạn tính đang tăng nhanh.
Từ chủ trương đến đời sống người dân: quỹ sẽ phải chứng minh hiệu quả
Việc ra mắt Quỹ Phòng bệnh được kỳ vọng tạo thêm một kênh huy động và sử dụng nguồn lực cho công tác dự phòng, góp phần chuyển trọng tâm từ điều trị sang chủ động phòng ngừa, phát hiện sớm và giảm nguy cơ mắc bệnh trong cộng đồng. Nhưng kỳ vọng chỉ có ý nghĩa khi được gắn với cam kết về hiệu quả, minh bạch và trách nhiệm giải trình. Lãnh đạo Bộ Y tế đã yêu cầu quỹ tránh hoạt động dàn trải, lựa chọn các chương trình có tính cấp thiết, tác động rộng và đo lường được kết quả, để từ đó xây dựng mô hình tốt và nhân rộng. Về chiến lược lâu dài, quỹ tiếp tục coi phòng, chống tác hại thuốc lá là nhiệm vụ trọng tâm, gắn với mục tiêu giảm tỷ lệ hút thuốc ở nam giới xuống dưới 36% vào năm 2030, đồng thời mở rộng sang bệnh không lây nhiễm, rối loạn tâm thần, dinh dưỡng và nghiên cứu khoa học, chuyển đổi số trong phòng bệnh. Nếu những dịch vụ như khám sàng lọc miễn phí được triển khai thường xuyên, dễ tiếp cận và dựa trên bằng chứng, Quỹ Phòng bệnh không chỉ là một cái tên mới trên giấy, mà sẽ trở thành điểm tựa giúp người dân kiểm soát yếu tố nguy cơ, sống lâu hơn với ít năm bệnh tật hơn.
