Từ cửa ngõ địa lý đến trung tâm cạnh tranh thương mại khu vực
Xuất nhập khẩu TP.HCM hiện là quá trình Thành phố dùng lợi thế cảng biển, vị trí cửa ngõ và năng lực logistics để xây dựng sức cạnh tranh thương mại khu vực thông qua chuyển đổi thể chế, nâng cấp hạ tầng và kết nối sâu chuỗi cung ứng quốc tế, thay vì chỉ tăng lượng hàng hóa lưu thông. Trong 7 tháng, hoạt động xuất nhập khẩu của TP.HCM vẫn duy trì quy mô lớn hơn 133 tỷ USD, cho thấy vai trò đầu tàu thương mại của vùng kinh tế phía Nam. Điều đáng nói không phải là con số, mà là cách Thành phố coi đây là “áp lực tích cực”: hoặc nâng chất lượng tăng trưởng, hoặc tụt lại trước các đối thủ trong khu vực. Theo Sở Công Thương, yêu cầu đặt ra là chuyển từ lợi thế truyền thống về vị trí địa lý, quy mô thị trường và hệ thống cảng biển sang lợi thế về thể chế, hạ tầng logistics và khả năng kết nối chuỗi cung ứng quốc tế.
Áp lực từ biến động toàn cầu: vì sao TP.HCM buộc phải thay đổi
Động lực thay đổi của TP.HCM đến từ các cú sốc bên ngoài hơn là sự đủ đầy bên trong. Xung đột ở Trung Đông được cảnh báo có thể làm gia tăng rủi ro vận tải, kéo dài thời gian giao hàng và tăng chi phí logistics. Cùng lúc, chính sách thuế Mục 301 và các điều chỉnh thương mại của Hoa Kỳ nâng chuẩn về xuất xứ hàng hóa, minh bạch chuỗi cung ứng và khả năng thích ứng thuế quan. Đây không phải biến động xa vời khi Hoa Kỳ là thị trường xuất khẩu lớn nhất của doanh nghiệp TP.HCM, với kim ngạch 7 tháng đầu năm đạt khoảng 13,89 tỷ USD. Một trục xuất khẩu phụ thuộc vào một thị trường lớn sẽ mong manh nếu không nhanh chóng đa dạng hóa. Thành phố vì thế ban hành kế hoạch hành động thực hiện Chiến lược xuất nhập khẩu hàng hóa giai đoạn 2026–2030 và Chiến lược phát triển dịch vụ logistics, đặt trọng tâm vào đa dạng hóa thị trường, nguồn cung và nâng cao năng lực logistics.
Tái định vị lợi thế: từ vị trí địa lý sang ưu thế thể chế và logistics cảng biển
Một thành phố cảng nếu chỉ dựa vào bản đồ sẽ sớm thua những đô thị biết xây luật chơi. TP.HCM đã thẳng thắn xác định phải chuyển từ lợi thế về vị trí địa lý, quy mô thị trường và hệ thống cảng biển sang lợi thế về thể chế, hạ tầng logistics và khả năng kết nối chuỗi cung ứng quốc tế. Quyết định thành lập Khu Thương mại tự do TP.HCM là bước đi thể chế hiếm thấy ở cấp đô thị, tạo không gian phát triển mới gắn thương mại, logistics cảng biển, sản xuất và dịch vụ. Theo các kế hoạch đã ban hành, thành phố tập trung đa dạng hóa thị trường, tận dụng FTA, cảnh báo sớm thay đổi chính sách thương mại và hỗ trợ doanh nghiệp đáp ứng xuất xứ, tiêu chuẩn kỹ thuật, phát triển bền vững. Quan điểm ở đây rất rõ: logistics cảng biển không còn là dịch vụ phụ trợ, mà là nền tảng cạnh tranh. Nếu thể chế không mở lối cho logistics số, hạ tầng kết nối và tiêu chuẩn xanh, lợi thế cửa ngõ sẽ bị các trung tâm mới trong khu vực thay thế.
Hiện thực hóa lợi thế cảng biển bằng kết nối vùng và logistics tích hợp
Không có hạ tầng kết nối, cảng biển chỉ là điểm đến, không phải điểm xuất phát của sức cạnh tranh. Thành phố đang triển khai loạt giải pháp phát triển hệ thống logistics, đặc biệt là các khu logistics tích hợp được định hướng trong Luật Phát triển đô thị, nhằm hình thành không gian gắn thương mại, logistics, cảng biển, sản xuất và dịch vụ. Cùng với hoàn thiện thể chế, TP.HCM tập trung phát triển hạ tầng giao thông kết nối vùng với khu vực cảng biển Cái Mép – Thị Vải và Cần Giờ, qua đó gắn trung tâm đô thị với mạng lưới liên vùng. Các chính sách hỗ trợ doanh nghiệp đổi mới công nghệ, vận hành xanh được triển khai theo định hướng cảng xanh, cảng thông minh tại dự án Cần Giờ. Quan điểm “cửa ngõ mở ra bằng hạ tầng” được củng cố bằng hoạt động kết nối chuỗi cung ứng và dịch vụ logistics cho các ngành dệt may, da giày, chế biến gỗ, thủy hải sản, lương thực và chuỗi lạnh, nhằm gắn doanh nghiệp xuất khẩu với doanh nghiệp logistics và địa phương nguồn hàng.
Từ tăng trưởng quy mô đến tái cấu trúc chất lượng xuất nhập khẩu TP.HCM
Điểm tích cực trong cấu trúc xuất khẩu của TP.HCM là trọng tâm công nghiệp chế biến, chế tạo và sản phẩm có hàm lượng công nghệ, với nhóm máy vi tính, sản phẩm điện tử và linh kiện đạt 12,15 tỷ USD, tăng 7,91%; máy móc, thiết bị, dụng cụ, phụ tùng đạt 5,47 tỷ USD, tăng 15,15% trong 7 tháng. Tuy nhiên, các ngành truyền thống như dệt may, cà phê vẫn khó khăn. Nếu Thành phố tiếp tục đuổi theo số lượng đơn hàng mà bỏ qua chất lượng tăng trưởng, giá trị gia tăng và khả năng đáp ứng tiêu chuẩn quốc tế, lợi thế hôm nay có thể trở thành gánh nặng mai sau. Vì vậy, chiến lược mới nhấn mạnh đa dạng hóa thị trường, xây dựng phương án logistics linh hoạt, kiểm soát nguồn gốc nguyên liệu và hồ sơ xuất xứ, cùng các chương trình tập huấn quy trình sản xuất và chứng nhận cho thị trường khó tính như Israel. Từ khu thương mại tự do, hạ tầng kết nối cảng biển đến logistics số và chuyển đổi xanh, TP.HCM đang từng bước tạo lợi thế cạnh tranh mới, củng cố vai trò cửa ngõ thương mại vùng kinh tế phía Nam và nâng vị thế trong mạng lưới thương mại, logistics khu vực.
