Vi khuẩn có thể âm thầm lây, bệnh lại tiến triển rất nhanh
Bệnh não mô cầu xâm lấn là bệnh nhiễm khuẩn cấp tính do Neisseria meningitidis gây ra, có thể dẫn đến viêm màng não, nhiễm khuẩn huyết hoặc cả hai, và đe dọa tính mạng trong thời gian ngắn. Vi khuẩn có thể cư trú ở vùng mũi họng của người khỏe mạnh mà không gây triệu chứng; người mang vi khuẩn vẫn có thể truyền bệnh qua dịch tiết đường hô hấp, nhất là khi tiếp xúc gần hoặc kéo dài. Vì thế, lây nhiễm não mô cầu có thể diễn ra trước khi cộng đồng nhận ra đang có nguy cơ. Một chùm bốn ca từng được ghi nhận ở những học sinh cùng trường có tiếp xúc gần, trong đó đã có ca tử vong. Đến ngày 21-10-2026, TP.HCM ghi nhận năm học sinh mắc não mô cầu nhóm B, một em tử vong. Những con số này nhắc rằng không nên đợi xuất hiện nhiều ca mới bắt đầu phòng bệnh.
Thanh thiếu niên và người sống tập thể cần được lưu ý
Trường nội trú, ký túc xá và doanh trại tạo điều kiện cho tiếp xúc gần, kéo dài; học tập, giao tiếp và sinh hoạt chung vì thế có thể làm tăng cơ hội lây truyền. Thanh thiếu niên và người trẻ là nhóm cần được quan tâm, bên cạnh trẻ nhỏ, bởi vi khuẩn có thể lưu trú trong mũi họng mà không biểu hiện bệnh. Tuy nhiên, đây không phải nguy cơ chỉ dành cho người có bệnh nền: người khỏe mạnh vẫn có thể mắc bệnh. Một số người có nguy cơ cao hơn gồm người thiếu hụt bổ thể, không có lách hoặc suy giảm chức năng lách, nhiễm HIV hay đang dùng thuốc ức chế bổ thể. Khói thuốc, hút thuốc lá và nhiễm virus đường hô hấp trước đó cũng liên quan đến nguy cơ. Phòng bệnh não mô cầu vì vậy cần được xem là việc của cả gia đình, trường học và cộng đồng, không chỉ của nhóm có bệnh nền.
Trong sinh hoạt, nên hạn chế tiếp xúc trực tiếp với dịch tiết hô hấp, che miệng khi ho hoặc hắt hơi, rửa tay và giữ không gian thông thoáng. Không dùng chung chai nước, cốc, bàn chải đánh răng hay vật dụng cá nhân có thể dính nước bọt. Nếu có ca bệnh, người sống cùng nhà, tiếp xúc gần hoặc tiếp xúc trực tiếp với dịch tiết miệng họng cần liên hệ cơ sở y tế để được đánh giá nguy cơ và chỉ định kháng sinh dự phòng; không tự ý dùng thuốc.
Tiêm đúng vaccine và hiểu rõ phạm vi bảo vệ
Tiêm vaccine là biện pháp quan trọng, nhưng cần chọn đúng loại và được tư vấn theo tuổi, sức khỏe, tiền sử tiêm chủng và nguy cơ phơi nhiễm. Vaccine MenACWY bảo vệ trước các nhóm huyết thanh A, C, W, Y; MenB phòng nhóm B. Ngoài ra, tại Việt Nam có vaccine não mô cầu nhóm B và C. Các vaccine có phạm vi bảo vệ riêng: tiêm MenACWY không đồng nghĩa đã được bảo vệ trước nhóm B, và vaccine nhóm B không thay thế bảo vệ trước A, C, W, Y. Vaccine nhóm B cũng không thể tùy ý thay thế cho nhau trong cùng phác đồ. Gia đình nên rà soát hồ sơ tiêm và hỏi cơ sở tiêm chủng về lịch, số mũi, khoảng cách giữa các mũi và chỉ định tiêm nhắc. Vaccine viêm não Nhật Bản và vaccine phế cầu không thay thế vaccine não mô cầu: chúng phòng các tác nhân khác nhau, dù bệnh do phế cầu cũng có thể gây viêm màng não.
Nhận biết dấu hiệu nguy hiểm, đừng chờ ban xuất huyết
Dấu hiệu não mô cầu ban đầu có thể giống nhiễm virus thông thường: sốt, đau đầu, đau mỏi cơ, buồn nôn hoặc nôn. Nhưng bệnh có thể chuyển nặng chỉ trong vài giờ, nên cần chú ý diễn biến và không tự trấn an rằng triệu chứng sẽ tự hết. Sốt kèm đau đầu dữ dội, cứng gáy, lơ mơ, co giật, thở nhanh, tay chân lạnh hoặc các chấm, mảng xuất huyết tím không mất khi ấn đều là lý do đưa người bệnh đến cấp cứu ngay. Ban xuất huyết có thể xuất hiện muộn hoặc chưa có lúc đầu; đừng đợi thấy ban mới đi viện. Khoảng 10–15% người mắc bệnh tử vong dù đã được điều trị bằng kháng sinh, còn khoảng một phần năm người sống sót có thể chịu di chứng như giảm thính lực, tổn thương não, rối loạn thần kinh, suy giảm chức năng thận hoặc phải cắt cụt chi. Chủ động tiêm phòng và xử trí sớm là hai việc không nên trì hoãn.
