Việt Nam năm 2045: Không còn chỗ cho mô hình “lao động giá rẻ”
Chuyển dịch từ mô hình tăng trưởng dựa trên lao động giá rẻ sang kinh tế sáng tạo là quá trình Việt Nam thay đổi cách tạo ra giá trị, từ khai thác nguồn lực sẵn có sang đặt trọng tâm vào năng suất, công nghệ, đổi mới sáng tạo và tri thức để đạt mục tiêu trở thành quốc gia phát triển, thu nhập cao.
Việt Nam chính thức đặt mục tiêu trở thành quốc gia phát triển, thu nhập cao, và điều này chỉ khả thi nếu “chia tay” quỹ đạo gia công giá rẻ để bước sang quỹ đạo sáng tạo dựa trên tăng trưởng năng suất, đổi mới công nghệ và kinh tế sáng tạo. Mô hình cũ từng giúp kinh tế bứt phá, nhưng dư địa đang thu hẹp khi lợi thế lao động chi phí thấp giảm dần, dân số bắt đầu già hóa và hiệu quả sử dụng vốn bị đặt dưới sức ép phải nâng lên.
Nghị quyết số 19-NQ/TW ngày 28/7/2026 đã gọi tên vấn đề khi xác định “đổi mới mô hình phát triển là nhiệm vụ chiến lược” để “hiện thực hóa khát vọng phát triển đất nước”. Nói cách khác, câu hỏi không còn là tăng trưởng bao nhiêu, mà là tăng trưởng bằng cách nào – nếu vẫn bám vào lợi thế của quá khứ, Việt Nam khó có cửa bước lên nhóm dẫn đầu.
Tăng trưởng năng suất: Từ gia công sang sáng tạo, thiết kế và làm chủ công nghệ
Cốt lõi của kinh tế sáng tạo là tạo ra nhiều giá trị hơn từ cùng một lượng nguồn lực, nghĩa là tăng trưởng năng suất chứ không phải mở rộng bằng thêm vốn và thêm lao động. Đây chính là bước chuyển từ tăng trưởng theo chiều rộng sang chiều sâu mà các chuyên gia đã nhắc tới.
Theo phân tích, đổi mới mô hình tăng trưởng thực chất là đổi mới cách nền kinh tế tạo ra năng suất và năng lực cạnh tranh: từ dựa vào vốn đầu tư, lao động giá rẻ và khai thác tài nguyên sang dựa vào khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số và chuyển đổi xanh. Điều này đồng nghĩa chuyển từ gia công, lắp ráp sang sáng tạo, thiết kế, từng bước làm chủ công nghệ; từ lợi thế chi phí thấp sang lợi thế trí tuệ, công nghệ và năng suất.
Một câu nói đáng trích dẫn ở đây là: “Bài toán quan trọng hơn là tạo ra nhiều giá trị hơn từ cùng một lượng nguồn lực”. Đó là định nghĩa giản dị nhưng trực diện nhất về tăng trưởng năng suất. Khi doanh nghiệp đầu tư cho nghiên cứu và phát triển, đổi mới công nghệ, tự động hóa và số hóa quản trị, kinh tế sáng tạo không còn là khẩu hiệu mà trở thành kết quả đo đếm được trên từng dây chuyền sản xuất, từng sản phẩm và dịch vụ.
Đổi mới công nghệ gắn với phát triển bền vững: Không thể đánh đổi tương lai lấy tăng trưởng ngắn hạn
Nghị quyết mới về đổi mới mô hình phát triển không chỉ nói về tốc độ mà nhấn mạnh rõ yêu cầu phát triển bền vững. Trọng tâm của mô hình mới là đổi mới quản trị quốc gia, khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và phát huy sức mạnh con người, qua đó tạo động lực cho tăng trưởng nhanh, bền vững và nâng cao năng lực cạnh tranh.
Đáng chú ý, lộ trình đã được vạch ra khá cụ thể: đến năm 2030 hoàn thành các nền tảng cho mô hình phát triển mới; đến năm 2035 cơ bản hoàn thành quá trình chuyển sang mô hình tự cường, sáng tạo, nhân văn, bền vững và hội nhập; đến năm 2045 hoàn thành chuyển đổi với các mô hình thành phần vận hành đồng bộ, hài hòa, hiệu quả. Một câu trích dẫn quan trọng là: “đến năm 2035 hoàn thành cơ bản quá trình chuyển sang mô hình phát triển tự cường, sáng tạo, nhân văn, bền vững và hội nhập”.
Nếu trước đây, tăng trưởng chủ yếu dựa vào lao động giá rẻ và khai thác tài nguyên, thì nay phải chuyển sang khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số và chuyển đổi xanh. Điều đó cho thấy đổi mới công nghệ và phát triển bền vững được gắn liền như hai mặt của cùng một chiến lược: không còn chấp nhận tăng trưởng bằng cách bào mòn tài nguyên, môi trường và chất lượng sống, mà hướng tới một Việt Nam năm 2045 có nền kinh tế xanh, thông minh và có khả năng tự cường trước các cú sốc.
Thể chế và doanh nghiệp: Mở “không gian tăng trưởng” mới cho kinh tế sáng tạo
Công nghệ và đổi mới sáng tạo chỉ phát huy khi có một không gian thể chế đủ rộng để thử nghiệm và phát triển. Nhiều năm qua, thể chế được xem là “điểm nghẽn của điểm nghẽn” khi doanh nghiệp phải gánh chi phí lớn từ quy định chồng chéo, thủ tục hành chính phức tạp và các chi phí giao dịch không cần thiết.
Mục tiêu giảm khoảng 30% chi phí tuân thủ pháp luật được xem là cú hích giúp doanh nghiệp có thêm nguồn lực đầu tư đổi mới công nghệ, mở rộng sản xuất và nâng cao năng suất. Cải cách thể chế đi cùng thay đổi cách quản lý từ tiền kiểm sang hậu kiểm, từ tư duy quản lý sang tư duy kiến tạo phát triển, qua đó mở không gian cho những mô hình kinh doanh mới trong kinh tế số, kinh tế xanh, kinh tế tuần hoàn, AI và các ngành công nghệ mới.
AI cũng đang làm thay đổi thị trường lao động khi nhiều công việc lặp lại có thể bị thay thế, buộc người lao động chuyển sang các công việc có giá trị cao hơn, đòi hỏi năng lực sáng tạo, quản trị và làm chủ công nghệ. Điều này không chỉ là thách thức mà còn là cơ hội để lực lượng lao động Việt Nam bước lên nấc thang mới của chuỗi giá trị, nếu hệ thống đào tạo và chính sách hỗ trợ được điều chỉnh phù hợp.
Từ tầm nhìn đến hành động: Việt Nam năm 2045 là bài kiểm tra của cả xã hội
Mục tiêu Việt Nam năm 2045 không chỉ là một cột mốc chính trị, mà là bài kiểm tra xem đất nước có dám từ bỏ sự dễ dãi của lao động giá rẻ để bước vào cuộc chơi kinh tế sáng tạo đầy rủi ro nhưng giàu tiềm năng. Lịch sử phát triển cho thấy không nền kinh tế nào có thể lên nhóm dẫn đầu nếu tiếp tục dựa vào lợi thế của quá khứ.
Để đạt mục tiêu, bảy nhóm nhiệm vụ và giải pháp đã được đưa ra, trong đó có những hướng đi rất mới như xây dựng quốc gia biển mạnh, giàu từ biển; phát triển kinh tế không gian tầm thấp, không gian vũ trụ, không gian ngầm; hoàn thiện các loại thị trường; cải cách sâu rộng hệ thống tài chính; đổi mới cơ chế huy động, phân bổ và sử dụng nguồn lực quốc gia. Đây là dấu hiệu cho thấy Việt Nam muốn mở các “không gian tăng trưởng” hoàn toàn mới thay vì chỉ cơi nới mô hình cũ.
Cuối cùng, câu chuyện không chỉ là Nhà nước làm gì, mà là doanh nghiệp có dám đầu tư cho đổi mới sáng tạo, người lao động có sẵn sàng học kỹ năng mới, và xã hội có chấp nhận rủi ro để đổi lấy tương lai hay không. Nếu câu trả lời là “có”, kinh tế sáng tạo sẽ không còn là khẩu hiệu, mà là nền tảng thực sự cho một Việt Nam phát triển, thu nhập cao vào năm 2045.
