Đề xuất bỏ môn thi thứ 3: Thay đổi gì trong kỳ thi vào lớp 10?
Đề xuất bỏ môn thi thứ 3 trong kỳ thi vào lớp 10 là chủ trương giảm số môn thi từ ba xuống hai, chỉ giữ lại toán và ngữ văn (hoặc tiếng Việt ở cấp THCS), với kỳ vọng giảm áp lực học tập, điều chỉnh cách ôn luyện của học sinh và buộc hệ thống giáo dục phải nhìn lại vai trò của kiểm tra đánh giá trong tuyển sinh công lập.
Theo phương án đang được Bộ GD&ĐT lấy ý kiến một số địa phương, kỳ thi tuyển sinh vào lớp 6 và thi vào lớp 10 công lập sẽ giảm từ 3 môn xuống còn 2 môn, gồm toán, ngữ văn ở bậc THPT và toán, tiếng Việt ở THCS. Hiện Thông tư 30/2024/TT-BGDĐT quy định thí sinh phải thi toán, ngữ văn và một môn/bài thi thứ ba do địa phương lựa chọn, nên điểm thay đổi cốt lõi là bỏ môn thi thứ 3. Tuy nhiên, đây mới là phương án, chưa phải quy định chính thức và có thể tiếp tục điều chỉnh sau quá trình góp ý.
Về mặt kỹ thuật, cải cách kỳ thi này đánh vào phần dễ thấy nhất của áp lực học sinh: số lượng môn phải ôn và thi. Nhưng việc giảm môn thi không đồng nghĩa tự động với giảm căng thẳng, khi cấu trúc cạnh tranh vào trường THPT công lập vẫn giữ nguyên và tiếng Anh có thể không còn là môn thi vào lớp 10, làm thay đổi định hướng học tập của nhiều em.
Giảm từ 3 xuống 2 môn: Áp lực học tập được cởi bỏ đến đâu?
Điểm hấp dẫn nhất của đề xuất bỏ môn thi thứ 3 nằm ở lời hứa giảm áp lực học tập. Thực tế, phải thi ba môn buộc học sinh trải đều thời gian, năng lượng và tiền bạc ôn luyện cho cả môn tự chọn, thường là tiếng Anh hoặc một môn khác theo yêu cầu địa phương. Khi chỉ còn hai môn bắt buộc, gánh nặng ôn thi giảm nhìn thấy được, nhưng câu hỏi là: áp lực giảm cho tất cả, hay chỉ đổi hình thái từ “áp lực môn thi” sang “áp lực điểm số”?
Nhiều chuyên gia cho rằng, trước hết, việc giảm số môn thi sẽ giảm áp lực trực tiếp cho học sinh; các em có thêm thời gian học tập, nghỉ ngơi, phát triển thể chất, kỹ năng và đời sống tinh thần, phụ huynh cũng giảm đáng kể áp lực về thời gian, chi phí học thêm và chuẩn bị cho một kỳ thi nhiều môn. Quan điểm này không vô lý: ít môn thi hơn nghĩa là ít buổi học thêm, ít đề cương ôn tập, và khả năng học sinh chạm ngưỡng quá tải cũng thấp hơn.
Nhưng như một đại biểu Quốc hội đã cảnh báo, bỏ môn thi thứ 3 chỉ giảm áp lực nếu chúng ta nhìn đúng nguyên nhân gây áp lực; nếu không, chúng ta chỉ làm cho "đường truyền" của áp lực thay đổi chứ chưa làm nó biến mất. Khi toàn bộ cơ hội vào trường công lập phụ thuộc vào hai bài thi, giá trị của từng điểm số tăng lên, khiến sai sót nhỏ cũng trở nên đắt giá. Khi đó, chính hai môn còn lại có nguy cơ thành "điểm nóng" của luyện thi, thay vì là hạt nhân của một kỳ thi nhẹ nhàng hơn.
Cạnh tranh khốc liệt: Áp lực không nằm ở số môn mà ở số ghế
Nếu nhìn thẳng vào thực tế, áp lực chủ yếu của thi vào lớp 10 không xuất phát từ việc thi hai hay ba môn, mà từ chênh lệch cung – cầu trong hệ thống giáo dục. Khi số chỗ trong trường THPT công lập không đủ cho toàn bộ học sinh tốt nghiệp THCS, mọi điều chỉnh kỹ thuật của kỳ thi chỉ là thay đổi bề mặt của cuộc đua, chứ chưa chạm vào nguyên nhân khiến học sinh và phụ huynh mất ăn mất ngủ suốt mùa thi.
Một ví dụ điển hình là tại một địa phương có khoảng 127.000 học sinh xét tốt nghiệp THCS nhưng chỉ khoảng 79.000 chỉ tiêu THPT công lập, đồng nghĩa với việc hàng chục nghìn học sinh buộc phải chọn hướng đi khác sau THCS. Trong bối cảnh tâm lý xã hội coi trường công lập gần như là lựa chọn duy nhất có giá trị, chênh lệch cung – cầu bình thường bị biến thành cuộc đua điểm số đầy căng thẳng, bất kể kỳ thi có 2 hay 3 môn.
Ở đây, bỏ môn thi thứ 3 không thể thay thế cho một chính sách phân luồng bài bản, hệ thống trường nghề, trung cấp, cao đẳng có chất lượng và được nhìn nhận bình đẳng. Khi phân luồng sau THCS chưa đạt kỳ vọng, tâm lý chuộng bằng cấp và thiếu niềm tin vào con đường nghề khiến đa số học sinh vẫn dồn về THPT công lập, biến mỗi kỳ cải cách kỳ thi thành một cuộc điều chỉnh nhỏ trong khi "nút thắt" thực sự là năng lực cung ứng của toàn bộ hệ thống giáo dục.
Nguy cơ học lệch và bài toán chất lượng dạy học
Một lo ngại dai dẳng quanh đề xuất bỏ môn thi thứ 3 là nguy cơ học lệch. Khi hệ thống phát đi tín hiệu rằng chỉ toán và ngữ văn quyết định cơ hội vào lớp 10, việc học sinh dồn toàn lực cho hai môn này là phản ứng hợp lý, không phải lỗi của các em. Nếu không có cơ chế đánh giá quá trình và bảo đảm vị trí thực chất cho những môn không thi, mục tiêu giáo dục toàn diện sẽ bị kéo lệch theo tín hiệu của kỳ thi tuyển sinh.
Các chuyên gia đồng tình rằng giảm áp lực không đồng nghĩa hạ thấp yêu cầu giáo dục. Nếu chỉ vì không thi mà một số môn được dạy học theo kiểu "cho đủ chương trình", chúng ta đang tạo ra tiền lệ xấu: môn thi được đầu tư, môn không thi bị xem nhẹ, khiến chương trình giáo dục phổ thông bị chia đôi giữa "môn để sống" và "môn để cho có". Điều này đi ngược lại tinh thần phát triển năng lực toàn diện, nhất là trong bối cảnh giáo dục đang hướng tới tăng cường kỹ năng, năng lực số và ngoại ngữ.
Vì thế, nếu chỉ thi toán và ngữ văn, càng phải tăng cường kiểm tra, đánh giá và giám sát chất lượng dạy học ở tất cả các môn; nhà trường cần đánh giá thực chất, quản lý bằng chất lượng đầu ra chứ không chỉ bằng hồ sơ, sổ sách. Nói cách khác, đây là cơ hội để giảm quyền lực của một kỳ thi duy nhất đối với toàn bộ quá trình học tập: thi tuyển sinh là một việc, học tập toàn diện là việc khác, và những môn không thi vẫn phải góp phần rõ ràng vào hành trình phát triển năng lực của học sinh.
Muốn giảm áp lực, không thể chỉ trông vào một lần cải cách kỳ thi
Đề xuất bỏ môn thi thứ 3 trong thi vào lớp 10 thể hiện nỗ lực nhìn lại áp lực học tập đang đè nặng lên lứa tuổi 15, nhưng bản thân nó không phải "thuốc tiên". Nếu sau khi bỏ một môn, chúng ta vẫn giữ nguyên cạnh tranh khốc liệt vào trường công, không cải thiện chất lượng các lộ trình khác sau THCS, không đổi mới cách dạy – cách đánh giá, thì áp lực chỉ chuyển hình dạng thay vì giảm đi.
Một chính sách giảm áp lực tốt phải trả lời được câu hỏi thực chất: sau khi bỏ môn thi thứ 3, chúng ta làm gì để mở rộng cơ hội học tập có chất lượng cho mỗi học sinh, chứ không chỉ cho một nhóm nhỏ. Điều đó đòi hỏi đồng thời giải quyết ba vấn đề mà giáo viên nhiều nơi đã chỉ ra: hạn chế về cơ sở vật chất và trường lớp, thiếu giáo viên cục bộ ở một số môn và vùng, cùng với phân luồng sau THCS chưa tạo được niềm tin khiến học sinh vẫn dồn vào THPT công lập.
Câu trả lời hợp lý cho áp lực học tập không phải là bỏ thêm một môn thi, mà là thiết kế lại toàn bộ hệ sinh thái: từ chương trình, phương pháp dạy học, đánh giá quá trình đến đa dạng hoá tuyến đường sau THCS. Khi mỗi em đều có một con đường học tập phù hợp, có chất lượng và cơ hội phát triển, kỳ thi vào lớp 10 sẽ trở về đúng vị trí là công cụ phân bổ cơ hội, thay vì bị thổi phồng thành kỳ thi "quyết định tương lai". Khi đó, tranh luận "hai hay ba môn" sẽ trở thành chi tiết kỹ thuật, chứ không còn là vấn đề sống còn với cả hệ thống.
