Đề xuất thi hai môn: Bước thay đổi lớn trong quy chế tuyển sinh
Đề xuất giảm số môn thi vào lớp 10 công lập xuống còn thi hai môn là Toán và Ngữ văn là một phương án thay đổi cấu trúc kỳ thi nhằm giảm áp lực học tập, thu hẹp nội dung ôn luyện và đơn giản hóa quy chế tuyển sinh cho học sinh lớp 9, trong bối cảnh cạnh tranh gay gắt vào trường THPT công lập ở các đô thị lớn. Theo Công văn 4991/BGDĐT-GDPT, Bộ Giáo dục và Đào tạo đề nghị Sở Giáo dục và Đào tạo Hà Nội, Hải Phòng và TP.HCM góp ý dự thảo Thông tư về tuyển sinh THCS và THPT. Điểm mới nổi bật là tuyển sinh THPT công lập chỉ thi 2 môn: Toán và Ngữ văn, với thời gian làm bài Ngữ văn 120 phút, Toán từ 90 đến 120 phút. So với Thông tư 30/2024, kỳ thi hiện nay vẫn gồm ba môn: Ngữ văn, Toán và một môn thứ ba do Sở lựa chọn, được công bố sau học kỳ I mỗi năm. Nếu dự thảo được giữ nguyên, việc cắt bỏ hoàn toàn môn thi thứ ba sẽ là thay đổi rất lớn trong quy chế tuyển sinh hiện hành. Vấn đề là: thay đổi này có đánh trúng gốc của áp lực thi vào lớp 10, hay mới chỉ xử lý phần ngọn?
Giảm môn thi có thực sự giảm áp lực học tập?
Trong nhiều năm, kỳ thi vào lớp 10 được xem là một trong những kỳ tuyển sinh tạo áp lực lớn nhất đối với học sinh THCS. Học sinh lớp 9 vừa phải hoàn thành chương trình chính khóa, vừa ôn tập các môn thi và chuẩn bị phương án dự phòng nếu không trúng tuyển trường công lập. Đề xuất giảm môn thi được nhiều phụ huynh đồng tình, bởi bỏ đi một môn có thể đồng nghĩa với giảm thời gian ôn luyện, giảm chi phí học thêm và nhẹ bớt áp lực thi cử. Tuy nhiên, bài toán không đơn giản chỉ là đếm số môn. Khi thi hai môn, áp lực có nguy cơ chuyển từ "học nhiều môn" sang "phải đạt điểm thật cao" ở Toán và Ngữ văn. Thực tế, nhiều ý kiến lo ngại phụ huynh sẽ dồn đầu tư vào hai môn thi, đặc biệt là học thêm Toán, Văn, khiến cuộc đua điểm số càng căng thẳng hơn. Quy chế tuyển sinh mới nếu chỉ xoay quanh thi hai môn mà thiếu cơ chế đánh giá toàn diện, nguy cơ học lệch ở giai đoạn cuối cấp THCS là rất rõ ràng.
Khi chỗ học công lập vẫn ít: áp lực chuyển từ bài thi sang điểm số
Nhìn từ góc độ nhà trường, nhiều cán bộ quản lý cho rằng sức ép thi vào lớp 10 hiện nay chủ yếu xuất phát từ sự cạnh tranh về chỗ học tại các trường công lập, hơn là từ số môn thi. Khi chỉ còn thi hai môn, học sinh có thể rút ngắn thời gian ôn luyện, nhưng mức độ cạnh tranh vẫn giữ nguyên nếu chỉ tiêu công lập không tăng. "Số chỗ học THPT công lập là một trong những yếu tố quyết định mức độ cạnh tranh. Vì vậy, dù giảm từ ba xuống hai môn thi, áp lực vẫn khó giảm đáng kể nếu cơ hội vào trường công chưa được mở rộng". Mặt khác, khi cánh cửa trường công vẫn hẹp, yêu cầu về điểm số sẽ bị đẩy lên cao; những học sinh không đủ điểm rất dễ rơi vào trạng thái căng thẳng, hụt hẫng. Đề xuất giảm môn thi vì thế mới là giải pháp kỹ thuật, chưa chạm vào gốc rễ là quy hoạch mạng lưới trường lớp, phân bổ chỉ tiêu và nâng chất lượng các loại hình trường ngoài công lập để san sẻ áp lực tuyển sinh.
Rủi ro học lệch và câu chuyện đánh giá toàn diện
Một trong những lo ngại lớn nhất của đề xuất thi hai môn là việc các môn không thi dễ bị xem nhẹ. Khi kỳ thi vào lớp 10 chỉ kiểm tra Toán và Ngữ văn, tâm lý "không thi thì không học" sẽ rất khó tránh, nhất là với các môn như Ngoại ngữ, Khoa học tự nhiên, Lịch sử, Địa lý. Trong khi đó, Ngoại ngữ đang giữ vai trò ngày càng quan trọng trong chương trình giáo dục, giúp học sinh hội nhập, tiếp cận tri thức và mở rộng cơ hội nghề nghiệp. Nếu quy chế tuyển sinh chỉ xoay quanh thi hai môn, động lực học tập toàn diện sẽ bị bào mòn, giáo viên cuối cấp cũng dễ bị cuốn vào việc "luyện đề Toán – Văn" hơn là phát triển năng lực và phẩm chất đa dạng. Các ý kiến chuyên môn nhấn mạnh, dù giảm hay giữ môn thi thứ ba, việc kiểm tra, đánh giá phải được thực hiện nghiêm túc đối với tất cả các môn học, thông qua kiểm tra định kỳ, thi học kỳ hoặc đề kiểm tra chung để tạo mặt bằng đánh giá thống nhất trong từng địa phương. Nói cách khác, quy chế tuyển sinh mới không được phép biến nhà trường thành nơi chỉ phục vụ kỳ thi.
Kết luận: Giảm môn thi là cần, nhưng chưa đủ để hạ nhiệt thi vào lớp 10
Đề xuất giảm môn thi vào lớp 10 xuống thi hai môn là Toán và Ngữ văn là một bước đi mạnh trong nỗ lực rà soát, hoàn thiện quy chế tuyển sinh, gắn với yêu cầu phân cấp, chuyển đổi số và cải cách thủ tục hành chính. Nếu được ban hành, phương án này có thể giúp học sinh bớt thời gian ôn luyện, phụ huynh bớt gánh nặng học thêm và phần nào giảm áp lực học tập. Nhưng nếu hệ thống trường THPT công lập không được mở rộng, chỉ tiêu không tăng tương ứng với nhu cầu thì áp lực thi vào lớp 10 sẽ chỉ đổi dạng – từ nhiều bài thi sang cuộc đua điểm số khốc liệt. Khi dự thảo vẫn đang trong giai đoạn lấy ý kiến và có thể được điều chỉnh sau khi tiếp thu phản hồi từ các địa phương, đây là thời điểm quan trọng để các sở giáo dục, nhà trường, phụ huynh và học sinh cùng lên tiếng. Thi hai môn chỉ nên là một phần trong gói giải pháp: mở thêm chỗ học công lập, nâng chất lượng trường ngoài công lập, củng cố giáo dục nghề nghiệp và xây dựng hệ thống đánh giá đa chiều, để kỳ thi vào lớp 10 không còn là "cửa ải" quyết định tương lai mà là một bước chuyển bình thường trong hành trình học tập.
