Metro Đồng Nai Long Thành là gì và vì sao thu hồi đất đang nóng?
Metro Đồng Nai Long Thành là dự án kéo dài tuyến metro Bến Thành - Suối Tiên từ ga Suối Tiên đến trung tâm hành chính TP Đồng Nai và sân bay Long Thành, tạo trục giao thông đường sắt đô thị dài khoảng 43,5km với tốc độ thiết kế tối đa 120km/h, nhằm kết nối các đầu mối kinh tế, hành chính và hàng không quan trọng ở khu vực phía Đông Nam bộ.
Tâm điểm hiện nay là quyết định thu hồi 45.398m² đất của 82 trường hợp tại phường Nhơn Trạch để phục vụ dự án metro Đồng Nai Long Thành. Đây không chỉ là một bước kỹ thuật trong chuỗi thủ tục thu hồi đất giao thông, mà là phép thử về tốc độ và cách ứng xử với người dân khi triển khai một dự án hạ tầng Bến Thành – Suối Tiên kéo dài. Dự án được Chính phủ xác định là công trình cấp bách theo Nghị quyết số 255, buộc bộ máy địa phương phải đẩy nhanh tiến độ nhưng vẫn phải giữ được sự đồng thuận xã hội.
Điểm tích cực là dự án đã có Báo cáo nghiên cứu khả thi được phê duyệt, khung pháp lý về hình thức PPP, hợp đồng BT cũng đã được Hội đồng nhân dân thông qua. Vấn đề còn lại không phải là có làm hay không, mà là làm nhanh đến đâu và công bằng đến mức nào với người bị thu hồi đất.
Tiến độ thu hồi đất: 31% kiểm đếm và áp lực về thời gian
"Công tác kiểm đếm hiện mới đạt 31%" là con số cho thấy khoảng cách khá lớn giữa yêu cầu tiến độ và thực tế triển khai trên hiện trường. Dù nhiều phường, xã dọc tuyến đã ra thông báo thu hồi đất, việc đo đạc, cắm mốc, lập bản đồ thu hồi đất và xác minh nguồn gốc vẫn đang chạy đua với thời gian.
Chính quyền TP Đồng Nai đã yêu cầu các cơ quan liên quan rút ngắn tối đa thời gian cho mọi khâu: từ thu hồi đất, khảo sát, xác minh nguồn gốc, đến lập và phê duyệt phương án bồi thường, hỗ trợ, tái định cư. Đây là cách tiếp cận đúng, nhưng nếu chỉ siết tiến độ mà không minh bạch thông tin, nguy cơ phát sinh khiếu nại sẽ rất lớn, kéo lùi cả dự án metro Đồng Nai Long Thành.
Đáng chú ý, UBND thành phố nhấn mạnh đây là nhiệm vụ của “toàn bộ hệ thống chính trị”, người đứng đầu ở mọi cấp phải chịu trách nhiệm. Cách phân công này thể hiện sự nghiêm túc, nhưng chỉ hiệu quả nếu gắn với các mốc tiến độ cụ thể, công khai cho người dân theo dõi. Một dự án hạ tầng Bến Thành nối dài mà chậm giải phóng mặt bằng sẽ kéo theo chậm toàn tuyến, làm suy giảm niềm tin vào các dự án giao thông lớn.
Bồi thường, tái định cư: Thước đo công bằng với 82 hộ đầu tiên
Thu hồi đất giao thông luôn là câu chuyện nhạy cảm, và 82 trường hợp bị thu hồi hơn 45.000m² đất trong đợt này là những người đầu tiên cảm nhận tác động trực tiếp của dự án. Họ không chỉ mất đất sản xuất, đất ở, mà còn phải đối diện với thay đổi sinh kế, môi trường sống. Bất kỳ sai sót nào ở nhóm đầu tiên sẽ tạo tiền lệ xấu và làm suy yếu sự đồng thuận cho các giai đoạn sau.
Chính quyền đã yêu cầu Trung tâm Phát triển quỹ đất và các địa phương nơi có đất thu hồi lập phương án tái định cư, công khai tối thiểu 15 ngày và dự kiến triển khai trước 20/10. Đây là một cam kết tiến độ rõ ràng, nhưng điều người dân quan tâm hơn là chất lượng khu tái định cư: hạ tầng, dịch vụ, cơ hội việc làm, khoảng cách tới tuyến metro, chứ không chỉ là “có chỗ ở mới”.
Nếu tái định cư chỉ dừng ở việc “đổi chỗ ở”, dự án metro Đồng Nai Long Thành sẽ bị nhìn như một dự án lấy đất của người nghèo để phục vụ tiện ích cho người giàu. Ngược lại, nếu quy hoạch khu tái định cư gắn với các ga metro, tạo cơ hội kinh doanh nhỏ, việc làm dịch vụ, đây có thể trở thành hình mẫu cho thu hồi đất giao thông công bằng và thông minh.
Kết nối sân bay Long Thành: Lợi ích vùng và cái giá địa phương
Tuyến metro từ ga Suối Tiên tới sân bay Long Thành được kỳ vọng tạo ra một hành lang giao thông mới, giảm tải quốc lộ 51 và các đoạn cao tốc trọng điểm, đồng thời kích thích phát triển kinh tế - đô thị dọc sông Đồng Nai. Ở góc độ vùng, đây là “mạch máu” kết nối TP Hồ Chí Minh, trung tâm hành chính TP Đồng Nai và sân bay Long Thành kết nối với mạng lưới quốc tế.
Tuy nhiên, lợi ích vùng luôn có “cái giá địa phương”: đất bị thu hồi, đời sống người dân thay đổi, áp lực đô thị hóa tăng nhanh. Dự án dự kiến đầu tư khoảng 65.573,8 tỷ đồng với hình thức PPP, hợp đồng BT, thanh toán bằng quỹ đất và ngân sách nhà nước. Nếu không kiểm soát chặt, phần quỹ đất thanh toán có thể trở thành mảnh đất màu mỡ cho đầu cơ, thay vì phục vụ phát triển đô thị theo định hướng giao thông công cộng (TOD).
Điểm tích cực là tuyến dài 43,5km sẽ có 6 ga chính, 5 ga quy hoạch tương lai, cùng một Depot phục vụ vận hành, bảo dưỡng. Nhưng để những ga này không biến thành “nhà ga giữa cánh đồng”, cần chính sách rõ ràng để phát triển khu dân cư, dịch vụ, thương mại quanh ga, đảm bảo người dân hưởng lợi trực tiếp từ sân bay Long Thành kết nối bằng metro, chứ không chỉ là đường ray chạy qua làng cũ.
Kết luận: Đo chất lượng dự án bằng cách đối xử với người dân
Thu hồi 45.398m² đất cho 82 trường hợp chỉ là bước khởi đầu trên tổng nhu cầu khoảng 192,5ha đất của toàn dự án metro Đồng Nai Long Thành. Nhưng cách xử lý giai đoạn này sẽ nói lên nhiều điều về chất lượng quản trị dự án: minh bạch hay mập mờ, lắng nghe hay áp đặt, ngắn hạn hay dài hạn.
Dự án hạ tầng Bến Thành – Suối Tiên kéo dài đến sân bay Long Thành là công trình giao thông mang tầm chiến lược, khó có ai phản đối về mặt mục tiêu. Tranh luận nằm ở chỗ lợi ích được phân chia thế nào giữa nhà đầu tư, nhà nước và người dân mất đất. Nếu TP Đồng Nai biến quy trình bồi thường, hỗ trợ, tái định cư thành một “hợp đồng xã hội” công bằng, công khai, tuyến metro này sẽ không chỉ nối các trung tâm kinh tế mà còn nối lại niềm tin của người dân với các dự án công.
Ngược lại, nếu chạy theo tiến độ mà xem nhẹ quyền lợi người dân, metro Đồng Nai Long Thành có thể hoàn thành về mặt công trình nhưng thất bại về mặt xã hội. Và trong các dự án hạ tầng lớn, thất bại xã hội mới là cái giá đắt nhất.
