Tuyến metro nối TP.HCM – Đồng Nai – Long Thành: cú hích hạ tầng, phép thử công bằng
Tuyến Metro Bến Thành – Suối Tiên kéo dài đến Trung tâm hành chính Đồng Nai và sân bay Long Thành là dự án đường sắt đô thị hơn 60.000 tỷ đồng, dài 44,5 km, được kỳ vọng trở thành trục giao thông khối lượng lớn kết nối TP.HCM với trung tâm hành chính Đồng Nai và cảng hàng không Long Thành, đồng thời đặt ra bài toán thu hồi đất, bồi thường và tái định cư phức tạp cho hàng loạt cộng đồng dân cư địa phương.
Cốt lõi của câu chuyện không chỉ là thêm một tuyến metro trong chiến lược hạ tầng TP.HCM, mà là cách chúng ta đối xử với người dân phải nhường đất. Khi một dự án được triển khai theo hình thức cấp bách, nguy cơ “chạy theo tiến độ, bỏ quên sinh kế” luôn hiện hữu. Nếu không đặt tiêu chuẩn công bằng và minh bạch lên hàng đầu, tuyến metro chiến lược này có thể trở thành nguồn xung đột xã hội, thay vì là biểu tượng phát triển bền vững của vùng đô thị lớn nhất cả nước.
Quy mô dự án: tham vọng kết nối, áp lực thu hồi đất và ngân sách
Dự án kéo dài tuyến Metro Bến Thành – Suối Tiên đến Trung tâm hành chính TP Đồng Nai và sân bay Long Thành có tổng chiều dài 44,5 km, tốc độ thiết kế tối đa 120 km/h, chia hai giai đoạn: 7,1 km từ ga Suối Tiên đến trung tâm hành chính Đồng Nai và 36,3 km nối tiếp đến sân bay Long Thành. Đây là mắt xích quan trọng trong mạng lưới hạ tầng TP.HCM, bổ sung trục kết nối vùng với một siêu dự án hàng không chưa từng có trong lịch sử.
Tổng mức đầu tư sơ bộ khoảng 60.260 tỷ đồng, sử dụng khoảng 192 ha đất, trong đó chi phí bồi thường, hỗ trợ và tái định cư ước tính 4.320 tỷ đồng. Con số này cho thấy bài toán thu hồi đất không hề nhỏ: mỗi quyết định về giá bồi thường hay tiêu chí tái định cư đều tác động trực tiếp đến hàng trăm hộ dân và cấu trúc xã hội địa phương. Thời gian thực hiện dự kiến giai đoạn 2026–2030 đặt ra áp lực tiến độ rất lớn, dễ đẩy chính quyền vào thế phải “giải quyết nhanh” nếu thiếu chuẩn mực rõ ràng ngay từ đầu.
Thu hồi đất và đối thoại: người dân đang hỏi điều rất cơ bản – công bằng ở đâu?
Chiều 12/10, UBND phường Long Hưng phối hợp với Trung tâm Phát triển quỹ đất chi nhánh Biên Hòa tổ chức đối thoại với các hộ dân về dự thảo phương án bồi thường, hỗ trợ khi Nhà nước thu hồi đất để thực hiện dự án, đợt 1. Đây là bước đi đúng hướng, nhưng nội dung người dân đặt ra cho thấy khoảng cách niềm tin vẫn còn lớn.
Các hộ dân đề nghị làm rõ giá đất và phương án bồi thường trước khi phê duyệt, yêu cầu công khai tiêu chí bố trí tái định cư và đề xuất bốc thăm đất tái định cư để bảo đảm minh bạch. Họ cũng hỏi thẳng về mức hỗ trợ di dời tài sản, chi phí thuê nhà trong thời gian chờ bố trí nơi ở mới và các chính sách liên quan. Những câu hỏi này không phải “đòi hỏi thêm”, mà là yêu cầu tối thiểu để người dân có thể lập kế hoạch cho cuộc sống sau khi mất đất. Nếu không trả lời rõ ràng, mọi khẩu hiệu về phát triển hạ tầng TP.HCM sẽ khó thuyết phục được chính những người phải hy sinh đầu tiên.
Bài học từ các tuyến metro khác: không thể chỉ nói về tốc độ và công nghệ
Trong khi Đồng Nai đang đối thoại với người dân về thu hồi đất cho tuyến Metro Bến Thành Suối Tiên kéo dài, TP.HCM cũng đang chuẩn bị cho Metro số 4 (Đông Thạnh – Hiệp Phước) dài khoảng 45 km, kết nối khu vực Tây Bắc với sân bay Tân Sơn Nhất, trung tâm Bến Thành và khu đô thị cảng Hiệp Phước. Dự án này dự kiến ảnh hưởng đến khoảng 1.855 hộ dân và đặt mục tiêu khởi công trong nửa đầu năm 2027.
Hiện 21 phường, xã có tuyến Metro số 4 đi qua đang tổ chức tham vấn ý kiến cộng đồng dân cư về dự án. Đây là minh chứng rằng thu hồi đất TP.HCM cho các dự án đường sắt đô thị không thể chỉ là bài toán kỹ thuật. Khi đi vào khai thác, các tuyến metro sẽ bổ sung phương thức đi lại hiện đại, an toàn, có năng lực vận chuyển lớn cho người dân, nhưng nếu quá trình bồi thường và tái định cư giao thông thiếu công bằng, lợi ích lâu dài sẽ bị che mờ bởi cảm giác mất mát trước mắt. Hạ tầng TP.HCM muốn bền vững phải được xây trên nền tảng đồng thuận xã hội, không phải trên sự chịu đựng bị ép buộc.
Kết luận: Metro chỉ là thành công nếu người dân thấy mình được đối xử đúng
Tuyến Metro Bến Thành – Suối Tiên kéo dài đến Trung tâm hành chính Đồng Nai và sân bay Long Thành là bước đi tất yếu trong chiến lược hạ tầng TP.HCM và vùng phụ cận. Nó hứa hẹn rút ngắn thời gian di chuyển, tạo trục phát triển mới, nâng tầm kết nối cho một đô thị đầu tàu kinh tế. Nhưng thành công của dự án không thể đo bằng chiều dài tuyến hay tổng vốn đầu tư, mà phải đo bằng mức độ hài lòng của những người bị thu hồi đất.
Muốn vậy, chính quyền Đồng Nai và TP.HCM cần coi đối thoại và minh bạch là nguyên tắc, không phải thủ tục. Giá đất bồi thường phải được giải thích rõ ràng; tiêu chí tái định cư cần công khai và có cơ chế bốc thăm công bằng như người dân đề nghị. Thời gian hỗ trợ thuê nhà, chi phí di dời phải đủ để người dân ổn định lại cuộc sống. Nếu coi người dân là đối tác chứ không phải đối tượng phải “giải tỏa”, tuyến metro hơn 60.000 tỷ đồng mới có thể trở thành biểu tượng phát triển văn minh, thay vì là vết hằn trong ký ức của những cộng đồng bị mất đất.
