Khủng hoảng chôn lấp rác: khi mục tiêu hiện đại hóa bị mắc kẹt
Khủng hoảng chôn lấp rác tại TP.HCM là tình trạng hệ thống xử lý chất thải phụ thuộc quá mức vào việc chôn lấp, trong khi các nhà máy đốt rác TP.HCM và giải pháp xử lý chất thải nhựa hiện đại chậm triển khai, khiến bãi rác ngày càng chất cao, vượt công suất, gây ô nhiễm và đe dọa an toàn môi trường đô thị. Sau 7 năm động thổ, nhà máy đốt rác phát điện Vietstar vẫn chưa vận hành, bộc lộ một sự bế tắc mang tính hệ thống chứ không chỉ là chậm trễ kỹ thuật. Thành phố từng đặt tham vọng giảm mạnh tỷ lệ chôn lấp, nhưng thực tế đến tháng 3/2026, trong khoảng 14.000 tấn rác sinh hoạt phát sinh mỗi ngày chỉ khoảng 41% được xử lý bằng công nghệ đốt phát điện, sản xuất phân compost và các phương thức khác, còn khoảng 59% vẫn bị chôn lấp. Con số này cho thấy một mô hình phát triển đô thị hiện đại nhưng quản lý rác thải lại đi lùi, và cái giá được trả bằng mùi hôi, nước rỉ rác và nỗi lo sức khỏe của hàng triệu cư dân.
Nhà máy đốt rác Vietstar: 49 thủ tục cho một lời hứa bị trì hoãn
Nhà máy đốt rác phát điện Vietstar lẽ ra phải là biểu tượng cho bước ngoặt xử lý rác bằng công nghệ hiện đại, nhưng sau 7 năm động thổ vẫn chưa vận hành. Dự án điện rác này từng động thổ năm 2019, song đến tháng 3/2025 mới chính thức khởi công sau khi hoàn tất một phần thủ tục. Ngay cả khi vốn và công nghệ đã sẵn sàng, doanh nghiệp thống kê phải thực hiện ít nhất 49 thủ tục hành chính, biến dòng chất thải khổng lồ mỗi ngày thành núi rác chôn tạm quanh nhà máy. Tổ hợp Vietstar rộng 30 ha, theo lộ trình có thể xử lý 10.000-12.000 tấn/ngày. Nhưng hơn 15 năm qua, mới chỉ một phần quy trình được vận hành: rác hữu cơ thành phân compost, nhựa tái chế thành hạt PE, phần còn lại tiếp tục bị chôn lấp tạm. Sau nhiều năm trì hoãn, hơn một năm qua công trường mới được đẩy nhanh, dự kiến hoàn thành xây dựng cuối năm nay để chạy thử. Câu hỏi lớn là: vì sao một dự án được xem là ưu tiên của thành phố lại bị mắc kẹt lâu đến vậy trong mê cung thủ tục?
Khu chôn lấp Đa Phước: đỉnh rác cao hơn 40 mét và cái giá ô nhiễm
Trong khi nhà máy đốt rác TP.HCM chậm tiến độ, khu chôn lấp Đa Phước bị kéo vào vai trò “cứu nguy” bất đắc dĩ và nay trở thành tâm điểm của khủng hoảng chôn lấp rác. Từ một khu xử lý dự phòng, Đa Phước đã trở thành đầu mối chôn lấp chính của thành phố trong nhiều năm. Đầu tháng 5/2026, TP.HCM đề nghị nâng tổng năng lực tiếp nhận của Đa Phước từ 24 triệu lên 41 triệu tấn. Thời điểm đó, bãi rác đã tiếp nhận khoảng 31,5 triệu tấn, cao hơn 7,5 triệu tấn so với mức được phê duyệt. Đỉnh rác tại đây hiện cao hơn 40 m, tương đương tòa nhà 12-13 tầng. Người dân khu Nam TP.HCM nhiều lần phản ánh mùi hôi từ bãi rác ảnh hưởng sinh hoạt, buộc chính quyền yêu cầu chủ đầu tư khắc phục. Khi một bãi rác từng được dự kiến đóng cửa lại tiếp tục phải gồng mình tiếp nhận hàng nghìn tấn mỗi ngày, đó không chỉ là thất bại quy hoạch mà là sự xem nhẹ sức khỏe cộng đồng.
Chất thải nhựa: mắt xích bị bỏ quên trong chiến lược rác thải
Khủng hoảng chôn lấp rác ở TP.HCM không thể tách rời bài toán xử lý chất thải nhựa. Tại thành phố này, lượng rác thải nhựa phát sinh khoảng 1.600 tấn/ngày, nhưng vẫn chưa được thu gom và xử lý riêng, phần lớn lẫn với chất thải rắn sinh hoạt rồi được đưa đến chôn lấp. Rác thải nhựa mất từ hàng trăm đến hàng nghìn năm để tự phân hủy, khi tích tụ quá nhiều hoặc nằm rải rác trên các bề mặt nước, đất, sẽ gây ô nhiễm, ảnh hưởng đến mọi sinh vật sống, bao gồm cả con người. Trong khi đó, công tác tái chế chất thải nhựa tại các địa phương vẫn mang tính tự phát với công nghệ lạc hậu. Dù đã có Quyết định 1316/QĐ-TTg với mục tiêu tái chế, xử lý 85% lượng chất thải nhựa phát sinh đến năm 2025, khoảng cách giữa chính sách và thực thi vẫn rất lớn. Các chuyên gia môi trường kêu gọi phát triển kinh tế tuần hoàn, tăng cường áp dụng công nghệ cao trong xử lý chất thải nhựa, tái chế rác thải nhựa thành tài nguyên. Không thay đổi cách nhìn về nhựa, mọi nỗ lực giảm chôn lấp sẽ mãi là những con số đẹp trên giấy.
TP.HCM cần một cú “dứt điểm” hệ thống, không phải thêm mục tiêu trên giấy
Hai thập kỷ đặt mục tiêu giảm chôn lấp đã trôi qua với những dự án nhà máy đốt rác TP.HCM chậm tiến độ và khu chôn lấp Đa Phước ngày càng quá tải. Thành phố đang triển khai 8 dự án đốt rác phát điện và tính toán khi toàn bộ vận hành có thể xử lý trên 90% rác bằng công nghệ hiện đại vào năm 2030. Song một lần nữa, tất cả lại đặt niềm tin vào các mốc thời gian tương lai, trong khi hiện tại là núi rác 40 mét và người dân sống chung với mùi hôi. Nghị định 08/2022/NĐ-CP quy định từ 1-1-2026 không sản xuất và nhập khẩu một số loại túi ni lông khó phân hủy, và sau 31-12-2030 dừng sản xuất, nhập khẩu sản phẩm nhựa sử dụng một lần, bao bì nhựa khó phân hủy. Những mốc này sẽ vô nghĩa nếu bộ máy vẫn để các dự án xử lý rác hiện đại mắc kẹt trong thủ tục. Cần một cách tiếp cận coi rác là hạ tầng thiết yếu như giao thông hay y tế: cắt giảm quy trình chồng chéo, buộc dự án bị chậm tiến độ chịu trách nhiệm, và gắn mọi mục tiêu với kế hoạch thực thi cụ thể, có giám sát độc lập. Nếu không dám “dứt điểm” hệ thống, thành phố sẽ tiếp tục chôn tương lai của mình dưới những lớp rác cao hơn cả một tòa nhà.
