Giữ ổn định năm học, không buông lỏng giám sát
Thanh tra trường học là hoạt động giám sát chuyên ngành nhằm kiểm tra việc tuân thủ quy định trong cơ sở giáo dục, đồng thời kiến nghị khắc phục thiếu sót và xử lý vi phạm. Bộ Giáo dục và Đào tạo đang lấy ý kiến dự thảo thông tư quy định quy trình thanh tra chuyên ngành trong lĩnh vực giáo dục. Điểm đáng chú ý là đề xuất hạn chế bố trí thanh tra vào tháng 1, 5, 6 và 12, ngoại trừ một số tình huống cần can thiệp. Đây là hướng điều chỉnh hợp lý: giám sát vẫn cần thiết, nhưng không nên làm xáo trộn việc dạy học và những giai đoạn mà nhà trường phải tập trung tổ chức kiểm tra, thi cử. Khi lịch học bị gián đoạn, cái giá phải trả thường không chỉ là thời gian làm việc của ban giám hiệu; giáo viên, học sinh và công tác điều phối kỳ thi cũng chịu ảnh hưởng.
Dự thảo được xây dựng để cụ thể hóa Nghị định 217/2025/NĐ-CP ngày 5-8-2025 và hoàn thiện cơ sở pháp lý cho hoạt động thanh tra giáo dục. Vì vậy, lịch thanh tra giáo dục không nên được hiểu là cách giảm trách nhiệm giám sát, mà là cách bố trí trách nhiệm ấy đúng thời điểm hơn. Nếu được thiết kế rõ ràng, quy định có thể giúp trường chủ động chuẩn bị hồ sơ, nhân sự và kế hoạch chuyên môn, thay vì phải ứng phó với một đợt làm việc bất ngờ giữa kỳ thi hoặc cuối năm.
Bốn tháng hạn chế và những ngoại lệ cần thiết
Theo dự thảo, các đơn vị sẽ hạn chế bố trí kiểm tra chuyên ngành vào tháng 1, tháng 5, tháng 6 và tháng 12. Đây là những thời điểm thường gắn với cuối học kỳ, kết thúc năm học và tổ chức các kỳ thi quan trọng; Bộ cho biết đề xuất nhằm giảm tác động đến tiến độ học tập, hoạt động dạy và học cũng như việc tổ chức thi. Với trường học, tránh thanh tra thường lệ trong cao điểm thi cử giúp cán bộ và giáo viên tập trung vào nhiệm vụ trước mắt, thay vì phải chia thời gian giữa công tác chuyên môn và tiếp đoàn.
Tuy nhiên, dự thảo không đặt ra lệnh cấm tuyệt đối. Thanh tra vẫn có thể tiến hành đối với kỳ thi, cuộc thi, khi có dấu hiệu vi phạm hoặc theo yêu cầu của người đứng đầu cơ quan có thẩm quyền. Ngoại lệ này là cần thiết: một lịch bảo vệ hoạt động dạy học sẽ mất ý nghĩa nếu trở thành khoảng trống để sai phạm không được xử lý. Điểm cần giữ là tiêu chí áp dụng phải minh bạch, tránh để ngoại lệ trở thành lối đi thường xuyên khiến nguyên tắc hạn chế thanh tra trong tháng cao điểm chỉ còn trên giấy.
Giám sát đúng trọng tâm, giảm trùng lặp
Đề xuất chỉ cân bằng được hai mục tiêu nếu cách tiến hành thanh tra cũng hạn chế gây gián đoạn. Dự thảo nêu nguyên tắc tránh chồng chéo với hoạt động thanh tra chuyên ngành của cơ quan có thẩm quyền khác, phối hợp với đơn vị liên quan và không cản trở hoạt động bình thường của nơi được thanh tra. Đây là yêu cầu thiết thực: vấn đề không chỉ nằm ở tháng nào đoàn công tác đến, mà còn ở việc nhà trường có phải tiếp nhiều đoàn kiểm tra cùng lúc hay không.
Với đơn vị có hệ thống thông tin và cơ sở dữ liệu đầy đủ, dự thảo ưu tiên hình thức kiểm tra trực tuyến; các hình thức có thể gồm trực tiếp, trực tuyến hoặc từ xa. Cách làm này có thể giảm yêu cầu tập trung hồ sơ và nhân sự tại trường, nhưng chỉ hiệu quả khi dữ liệu đủ tin cậy và nội dung cần xác minh phù hợp với kiểm tra từ xa. Thanh tra tại chỗ vẫn cần thiết khi phải xem xét việc tổ chức thi hoặc xác minh dấu hiệu vi phạm. Thay vì chọn một phương thức cho mọi trường hợp, cơ quan quản lý nên chọn cách ít gây xáo trộn nhất mà vẫn đủ căn cứ kết luận.
Ngoại lệ thi cử phải đi cùng trách nhiệm theo dõi
Một điểm quan trọng là thanh tra liên quan đến tổ chức kỳ thi tốt nghiệp trung học phổ thông, kỳ thi chọn học sinh giỏi quốc gia, tuyển chọn đội tuyển dự thi Olympic quốc tế và khu vực, cùng cuộc thi khoa học, kỹ thuật cấp quốc gia vẫn có thể diễn ra trong hoặc sau quá trình tổ chức. Đây là ngoại lệ có cơ sở: giám sát ngay tại thời điểm cần thiết có thể giúp phát hiện vấn đề và kiến nghị khắc phục để kỳ thi diễn ra an toàn, nghiêm túc, đúng quy định. Nhưng hoạt động này cần được giới hạn vào mục tiêu bảo đảm kỳ thi, không biến thành đợt kiểm tra rộng khiến nhà trường phân tán nguồn lực.
Dự thảo quy định thời hạn hoàn tất báo cáo và văn bản yêu cầu khắc phục là 30 ngày kể từ khi kết thúc thanh tra; vụ việc phức tạp có thể kéo dài nhưng không quá 45 ngày. Trong 10 ngày làm việc kể từ khi nhận báo cáo, người ra quyết định thanh tra phải xem xét và ban hành văn bản yêu cầu khắc phục nếu cần. Việc theo dõi kết quả sau thanh tra cũng giúp tránh tình trạng kiến nghị được đưa ra nhưng không được thực hiện. Xét tổng thể, đây là hướng đi đáng ủngng hộ nếu lịch hạn chế được thực thi nghiêm và ngoại lệ được giải trình rõ: bảo vệ nhịp học và thi, đồng thời không làm suy yếu trách nhiệm giám sát.
