Một bàn đàm phán ba bên, thiếu ghế cho châu Âu
Đàm phán Ukraine là tiến trình ngoại giao nhằm tìm cách chấm dứt xung đột giữa Nga và Ukraine, trong đó thành phần tham gia có thể quyết định ai được định hình các điều khoản hòa bình. Tuyên bố mới nhất từ Moscow đặt Nga, Ukraine và Mỹ vào trọng tâm, nhưng để châu Âu ngoài kế hoạch ban đầu.
Trợ lý Tổng thống Nga Yuri Ushakov cho biết các cuộc thảo luận đang tập trung vào việc nối lại đàm phán ba bên; việc mời quan chức châu Âu không nằm trong kế hoạch và đã được nhất trí với phía Mỹ. Ông cũng nói sự tham gia của phái đoàn châu Âu không được đề cập trong cuộc điện đàm ngày 27/10 giữa Tổng thống Vladimir Putin, Tổng thống Phần Lan Alexander Stubb và Thủ tướng Na Uy Jonas Gahr Støre.
Động thái này tiếp nối cuộc gặp giữa Putin và đặc phái viên Mỹ Steve Witkoff tại St. Petersburg ngày 21/10, sau đó Moscow tuyên bố sẵn sàng khởi động lại đối thoại. Vòng đàm phán có thể diễn ra trong 10 ngày đầu tháng 11; một phương án khác được nêu là tổ chức tại Abu Dhabi vào giữa tháng. Hai mốc thời gian còn chưa thống nhất, nhưng hướng đi đã rõ: Nga muốn bắt đầu bằng một khuôn khổ hẹp.
Moscow bác vai trò của EU, nhưng không đóng hẳn cánh cửa
Việc Nga loại EU khỏi kế hoạch ban đầu không đồng nghĩa Moscow phủ nhận mọi khả năng có đại diện châu Âu. Người phát ngôn Điện Kremlin Dmitry Peskov nói EU từ lâu đã nêu ý định cử nhà đàm phán nhưng chưa biến lời nói thành hành động; ông đánh giá lập trường của khối “khó có thể gọi là mang tính xây dựng”. Dẫu vậy, Peskov cho rằng có một nhà đàm phán EU sẽ là điều tốt nếu người đó thực sự cam kết thúc đẩy hòa bình.
Đây là thông điệp có tính toán: Moscow vừa hạ thấp tính chính danh ngoại giao của EU, vừa để ngỏ khả năng tham gia với điều kiện do mình nêu ra. Nga còn chỉ trích các nước phương Tây vì tiếp tục viện trợ vũ khí cho Ukraine và cáo buộc lãnh đạo châu Âu chưa sẵn sàng thảo luận thẳng thắn về lợi ích của họ. Lập luận ấy phản ánh bất đồng chính trị sâu sắc, chứ chưa cho thấy một cơ chế chung để giải quyết tranh chấp.
Trong khi đó, Ủy ban châu Âu nói EU kỳ vọng có mặt tại các cuộc thảo luận đa phương. Theo thông tin được dẫn lại, khối dự tính cử phái đoàn tới vòng đàm phán ở Abu Dhabi vào đầu tháng 11, do Chánh Văn phòng Chủ tịch Ủy ban châu Âu Björn Seibert dẫn đầu. Khoảng cách giữa tuyên bố và kế hoạch này khiến việc xác định vai trò châu Âu trở thành phép thử đầu tiên của tiến trình.
Kiev nhìn thấy chiến thuật chia rẽ đồng minh
Ngoại trưởng Ukraine Andriy Sybiha cho rằng Moscow theo đuổi ba mục tiêu trong quá trình đàm phán: chia rẽ châu Âu với Mỹ, gây bất đồng giữa các thành viên EU và NATO, và khoét sâu chia rẽ trong nội bộ các nước châu Âu trước các cuộc bầu cử năm tới. Đây là cảnh báo chính trị của Kiev, nhưng nó chỉ ra một rủi ro có thật: khi các đồng minh không thống nhất ai được ngồi vào bàn, họ có thể mất tiếng nói chung trước khi thương lượng về nội dung.
Kiev không xem sự hiện diện của EU là nghi thức. Ukraine muốn hội nhập sâu hơn với EU và NATO, đồng thời tham gia thực chất vào các cơ chế quốc phòng châu Âu. Sybiha bày tỏ tin tưởng vào phối hợp giữa các nước Bắc Âu, Baltic, Ba Lan và các đồng minh NATO ở khu vực Biển Đen. Cách tiếp cận ấy cho thấy Ukraine coi sự gắn kết của đồng minh phương Tây là một phần của an ninh, không phải vấn đề hậu trường.
Tuy nhiên, cảnh báo của Kiev không tự động chứng minh mọi quyết định của Moscow đều nhằm chia rẽ phương Tây. Điều đáng chú ý hơn là cấu trúc đàm phán đang tạo ra bất đồng cụ thể: Nga và Mỹ có thể bàn trước, trong khi EU và Ukraine lo ngại lợi ích an ninh của họ không được phản ánh đầy đủ. Nếu đồng minh không phối hợp lập trường, tuyên bố đoàn kết sẽ khó chuyển thành ảnh hưởng trên bàn thương lượng.
Thử thách nằm ở sự thống nhất, không chỉ ở số ghế
Moscow có lý do để phê phán EU vì thiếu một đại diện thống nhất và vì những tuyên bố ngoại giao chưa đi kèm một lộ trình thương lượng rõ ràng. Nhưng gạt châu Âu khỏi kế hoạch ban đầu cũng làm dấy lên câu hỏi liệu một thỏa thuận có thể bền vững nếu các bên chịu tác động trực tiếp từ cấu trúc an ninh châu Âu không được tham gia. Hai lập luận đối lập không thể thay thế cho câu trả lời về điều kiện hòa bình.
Ứng viên từng được nhắc đến cho vai trò đại diện EU là Tổng thống Phần Lan Alexander Stubb. Phần Lan có đường biên giới chung với Nga dài 1.340 km, còn quan hệ của ông Stubb với Tổng thống Mỹ Donald Trump được xem là lợi thế. Nhưng Stubb cũng là người ủng hộ Ukraine mạnh mẽ, nên việc ông có được Moscow chấp nhận hay không vẫn chưa rõ.
Kết cục trước mắt phụ thuộc vào việc các bên có thống nhất được địa điểm, thời điểm và thành phần tham dự hay không. Nếu EU chỉ lên tiếng đòi có mặt mà không đạt đồng thuận về người đại diện và mục tiêu, Moscow sẽ tiếp tục dùng sự thiếu nhất quán ấy để phản bác. Ngược lại, nếu Mỹ, Ukraine và châu Âu phối hợp lập trường, Kiev sẽ giảm nguy cơ bị đặt trước một khuôn khổ thương lượng do các bên khác định hình. Bài học rõ ràng: đoàn kết phương Tây phải thể hiện bằng phối hợp cụ thể, không chỉ bằng tuyên bố.
