Cuộc đua kết nối EU–ASEAN ngày càng rõ
Kết nối thương mại EU–ASEAN là quá trình mở rộng quan hệ mua bán, đầu tư và chuỗi cung ứng giữa châu Âu với Đông Nam Á, qua đó tạo cơ hội để các nền kinh tế trong khu vực trở thành cửa ngõ kinh tế của EU. Đây không còn là viễn cảnh xa: châu Âu đang đa dạng hóa thị trường, chuỗi cung ứng và đầu tư, còn ASEAN hấp dẫn nhờ quy mô thị trường, nhịp phát triển và vị trí trên các tuyến thương mại quốc tế. Theo Cơ quan Đối ngoại châu Âu, EU là nhà đầu tư nước ngoài lớn thứ hai tại ASEAN, với vốn đầu tư trực tiếp lũy kế vượt 330 tỷ euro tính đến năm 2024. Quy mô ấy cho thấy cuộc cạnh tranh không chỉ nằm ở việc bán hàng sang châu Âu; các nước còn muốn giành những dự án sản xuất, dịch vụ và điểm trung chuyển của doanh nghiệp EU. Việt Nam có vị thế thuận lợi, nhưng không thể xem lợi thế hiện tại là bảo đảm cho vai trò dẫn đầu.
Ngày 22/9/2026, Hội đồng Kinh doanh EU–ASEAN đề xuất xây dựng khuôn khổ kinh tế liên khu vực, hướng tới một hiệp định thương mại tự do toàn diện giữa hai bên. Đề xuất được đưa ra trước dịp năm 2027 đánh dấu 50 năm quan hệ EU–ASEAN, trong khi các hiệp định với Singapore và Việt Nam đã có hiệu lực, còn đàm phán với Thái Lan, Malaysia và một số nền kinh tế khác tiếp tục được thúc đẩy. Nếu kết nối thương mại tiến sâu hơn, chỉ riêng ưu đãi thuế quan sẽ không quyết định ai thắng. Năng lực biến cam kết thành hoạt động kinh doanh thuận lợi mới là thước đo đáng kể.
Thái Lan cho thấy cuộc cạnh tranh không dừng ở thuế
Thái Lan đang chủ động định vị mình như một nền tảng sản xuất và đầu tư của doanh nghiệp châu Âu. Ngày 4/11/2026, Đại sứ EU tại Thái Lan Luisa Ragher nhận định nước này có tiềm năng trở thành cứ điểm chiến lược tại Đông Nam Á. Thương mại hàng hóa EU–Thái Lan đạt 44,3 tỷ euro trong năm 2025. Bangkok kỳ vọng hiệp định đang đàm phán sẽ không chỉ giảm thuế, mà còn mở đường cho đầu tư, chuyển giao công nghệ và chuyển đổi xanh. Ô tô, điện tử, máy móc, năng lượng tái tạo, công nghệ số và công nghiệp chế biến là những lĩnh vực được nhắm tới. Đây là lời nhắc trực tiếp với Việt Nam: đối thủ không chờ đến khi hiệp định hoàn tất mới xây dựng năng lực thu hút doanh nghiệp. Hạ tầng logistics, nhân lực và khả năng đáp ứng tiêu chuẩn xanh có thể tạo khác biệt lớn hơn một ưu đãi trên giấy.
Cạnh tranh giữa các nền kinh tế ASEAN vì thế là cuộc đua giành vai trò trong mạng lưới kinh doanh của EU, chứ không đơn thuần là so sánh thuế suất. Nước nào giúp doanh nghiệp kết nối nhà máy, nhà cung ứng và thị trường trong khu vực ít trở ngại hơn sẽ có cơ hội trở thành cửa ngõ kinh tế có sức nặng. Việt Nam nên nhìn tham vọng của Thái Lan như một tín hiệu cần hành động: lợi thế đi trước sẽ suy giảm nếu các đối thủ cải thiện nhanh hơn về thủ tục, vận chuyển và chất lượng hệ sinh thái sản xuất.
EVFTA là bàn đạp, không phải đích đến
Việt Nam có một lợi thế rõ ràng: EVFTA có hiệu lực từ tháng 8/2020, sớm hơn các thỏa thuận EU với một số đối thủ còn đang đàm phán. Việt Nam hiện là đối tác thương mại hàng hóa lớn nhất của EU trong ASEAN; kim ngạch hai chiều đạt 76 tỷ euro năm 2025. Mạng lưới hiệp định thương mại tự do của Việt Nam cũng giúp doanh nghiệp tiếp cận thêm thị trường và đa dạng hóa chuỗi cung ứng. Nhưng kim ngạch lớn và ưu đãi thương mại chưa tự động biến Việt Nam thành trung tâm kết nối. Nếu phần lớn vai trò vẫn là gia công và xuất khẩu, giá trị Việt Nam đem lại cho doanh nghiệp EU sẽ bị giới hạn. Mục tiêu nên là giữ chân và mở rộng hiện diện của nhà đầu tư bằng một hệ sinh thái mà họ có thể sản xuất, tìm nhà cung ứng, vận chuyển và phân phối hiệu quả.
Muốn tăng sức hút trong mạng lưới đầu tư EU–ASEAN, Việt Nam cần ưu tiên ba việc gắn chặt với nhau. Trước hết, tiếp tục cải thiện môi trường đầu tư: đơn giản hóa thủ tục hành chính và làm cho chính sách ổn định, dễ dự báo hơn. Kế đến, phát triển logistics đồng bộ, từ cảng biển và đường sắt đến kho vận, trung tâm phân phối hiện đại; kết nối thương mại không thể mạnh nếu hàng hóa phải vượt qua những nút thắt vận chuyển. Cuối cùng, thúc đẩy công nghiệp hỗ trợ và nâng năng lực doanh nghiệp trong nước để họ có thể tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng của các tập đoàn châu Âu. Đây là cách chuyển từ thu hút vốn đơn lẻ sang xây dựng nền tảng kinh doanh có liên kết.
Muốn giữ vai trò cửa ngõ, phải nâng chất lượng kết nối
Việt Nam bước vào cuộc cạnh tranh với những quân bài mạnh: EVFTA đã vận hành, quan hệ thương mại với EU có quy mô lớn và mạng lưới hiệp định rộng. Tuy nhiên, những lợi thế ấy chỉ bền vững khi đi cùng thủ tục minh bạch, hạ tầng logistics đủ sức kết nối khu vực và doanh nghiệp nội địa có khả năng cung ứng cho các nhà đầu tư. Đó là những điều kiện giúp Việt Nam không chỉ đón dự án, mà còn giữ lại nhiều hoạt động có giá trị và gắn mình sâu hơn vào chuỗi sản xuất của EU. Khi các hiệp định mới trong ASEAN tiến triển và ý tưởng về một khuôn khổ EU–ASEAN được bàn thảo, thời gian để dựa vào lợi thế đi trước sẽ không vô hạn. Kết luận rất rõ: muốn giữ vai trò cửa ngõ kinh tế, Việt Nam phải cạnh tranh bằng chất lượng kết nối thực tế, không chỉ bằng cam kết thương mại.
