Cuộc đua cửa ngõ kinh tế đã bắt đầu
Cửa ngõ kinh tế là điểm trung chuyển giúp doanh nghiệp tiếp cận thị trường, chuỗi cung ứng và đối tác trong một khu vực; vị thế ấy phải được tạo nên bằng năng lực kết nối thực chất, không chỉ bằng vị trí địa lý hay ưu đãi thuế. EU đang đẩy mạnh kết nối thương mại và đầu tư với Đông Nam Á, khiến cạnh tranh giành vai trò cửa ngõ kinh tế của châu Âu trong khu vực ngày càng rõ nét. Với Việt Nam, cơ hội lớn nhưng không tự động thuộc về chúng ta: các nước láng giềng cũng đang xây dựng lợi thế để đón doanh nghiệp và dòng vốn châu Âu.
Sức hút của ASEAN nằm ở quy mô thị trường, đà phát triển và vị trí trên các tuyến thương mại quốc tế. Hai khu vực chiếm khoảng 20% GDP toàn cầu, 14% dân số thế giới và khoảng một phần tư tổng thương mại toàn cầu. EU hiện là nhà đầu tư nước ngoài lớn thứ hai tại ASEAN; dòng vốn lũy kế của khối này đã vượt 330 tỷ euro tính đến năm 2024. Những con số ấy cho thấy thương mại EU ASEAN và đầu tư EU ASEAN không còn là câu chuyện bên lề trong chiến lược đa dạng hóa thị trường, chuỗi cung ứng của châu Âu.
Động lực chính sách cũng đang tăng lên. Ngày 22/9/2026, Hội đồng Kinh doanh EU–ASEAN đề xuất xây dựng khuôn khổ kinh tế liên khu vực, hướng tới một hiệp định thương mại tự do toàn diện; đề xuất được đưa ra trước dịp kỷ niệm 50 năm quan hệ EU–ASEAN vào năm 2027. Đây là tín hiệu để Việt Nam chuẩn bị từ bây giờ, thay vì chờ khuôn khổ mới thành hình mới tìm cách tham gia sâu hơn.
Lợi thế hiện có chưa đủ để bảo đảm vị trí
Việt Nam có nền tảng đáng kể: hiệp định thương mại tự do với EU đã có hiệu lực, trong khi các cuộc đàm phán với Thái Lan, Malaysia và một số nền kinh tế khác tiếp tục được thúc đẩy; Indonesia cũng đã đạt thỏa thuận chính trị về FTA với EU. Nhưng lợi thế từ tiếp cận thị trường chỉ tạo bàn đạp. Muốn biến nó thành dòng thương mại và đầu tư bền vững, Việt Nam phải giúp doanh nghiệp châu Âu sản xuất, phân phối và kết nối với đối tác trong khu vực thuận lợi hơn.
Thái Lan đang cho thấy cuộc cạnh tranh không dừng ở thuế quan. Ngày 4/11/2026, Đại sứ EU tại Thái Lan Luisa Ragher nhận định nước này có tiềm năng trở thành nền tảng sản xuất và đầu tư chiến lược của doanh nghiệp châu Âu tại Đông Nam Á. Thái Lan muốn gắn FTA với đầu tư, chuyển giao công nghệ và chuyển đổi xanh, đồng thời hướng tới các ngành như ô tô, điện tử, máy móc, năng lượng tái tạo và công nghệ số. Việt Nam không thể dựa vào thành tích thu hút vốn trong quá khứ để mặc định rằng các nhà đầu tư sẽ tiếp tục chọn mình.
Điều cần bảo vệ là khả năng trở thành cứ điểm có ích cho hoạt động khu vực, chứ không chỉ là địa điểm gia công và xuất khẩu. Theo thông tin được công bố, ngày càng nhiều doanh nghiệp châu Âu chọn Việt Nam làm nơi xây dựng cứ điểm kinh doanh phục vụ thị trường Mekong. Đó là tín hiệu thuận lợi, nhưng cũng đặt ra phép thử: doanh nghiệp trong nước, dịch vụ và hạ tầng có đủ sức tham gia sâu vào mạng lưới ấy hay không?
Ba việc cần làm để giữ sức hút
Ưu tiên thứ nhất là nâng độ tin cậy của môi trường đầu tư: đơn giản hóa thủ tục hành chính, giữ chính sách ổn định và tăng khả năng dự báo. Nhà đầu tư cần nhìn thấy quy trình rõ ràng, thời gian xử lý hợp lý và cam kết được thực thi nhất quán. Đây không phải phần việc phụ trợ; nó quyết định liệu ưu đãi thương mại có chuyển thành kế hoạch đầu tư dài hạn hay chỉ dừng ở sự quan tâm ban đầu.
Thứ hai, cần phát triển đồng bộ logistics, cảng biển, đường sắt, kho vận và trung tâm phân phối hiện đại. Một cửa ngõ kinh tế chỉ có giá trị khi hàng hóa và linh kiện có thể đi qua với kết nối đáng tin cậy giữa sản xuất, vận tải và thị trường. Nếu các mắt xích này rời rạc, lợi thế địa lý sẽ khó bù đắp cho trở ngại trong vận hành.
Thứ ba, phải thúc đẩy công nghiệp hỗ trợ và nâng năng lực doanh nghiệp nội địa. Mục tiêu không nên là thu hút vốn bằng mọi giá, mà là tạo hệ sinh thái sản xuất, dịch vụ và logistics có thể kết nối sâu với doanh nghiệp châu Âu. Cùng với đó, năng lực đáp ứng tiêu chuẩn xanh và phát triển nguồn nhân lực chất lượng sẽ giúp Việt Nam cạnh tranh bằng giá trị, công nghệ và độ tin cậy, thay vì chỉ bằng chi phí.
Muốn là cửa ngõ, phải tạo giá trị cho cả mạng lưới
Cạnh tranh trong kết nối thương mại EU ASEAN sẽ ngày càng xoay quanh năng lực thực thi: môi trường đầu tư thuận lợi, logistics đồng bộ, nhân lực phù hợp và khả năng đáp ứng tiêu chuẩn xanh. Việt Nam có lợi thế từ hiệp định đã có hiệu lực và sự hiện diện ngày càng tăng của doanh nghiệp châu Âu, nhưng các lợi thế ấy cần được củng cố bằng cải cách và năng lực sản xuất trong nước.
Kết luận, Việt Nam chỉ giữ được vai trò cửa ngõ kinh tế nếu trở thành nơi doanh nghiệp EU có thể kết nối hiệu quả với toàn khu vực, chứ không đơn thuần là điểm đến xuất khẩu. Cải thiện thể chế, đầu tư vào logistics và nâng sức cạnh tranh của doanh nghiệp nội địa là ba điều kiện không thể trì hoãn. Khi EU mở rộng hiện diện và các đối thủ chủ động nâng cấp vị thế, chậm cải thiện đồng nghĩa với nhường cơ hội cho nơi khác.
