AEM 58 Manila: Hội nghị then chốt cho ASEAN hội nhập kinh tế sâu hơn
Hội nghị Bộ trưởng Kinh tế ASEAN lần thứ 58 (AEM 58) là cuộc họp cấp cao của các Bộ trưởng kinh tế ASEAN nhằm thúc đẩy hội nhập kinh tế nội khối, điều chỉnh các hiệp định thương mại và dịch vụ, và định hình tương lai chuyển đổi số, kinh tế xanh cũng như khả năng chống chịu của khu vực trước các cú sốc bên ngoài.
Diễn ra ngày 19/9 tại Manila dưới sự chủ trì của Philippines, AEM 58 không phải là một cuộc họp thủ tục mà là bước thử lửa cho quyết tâm hội nhập trong bối cảnh kinh tế khu vực và thế giới tiếp tục đối mặt với bất định địa kinh tế, căng thẳng tại Trung Đông, thay đổi chính sách thương mại – đầu tư và nguy cơ đứt gãy chuỗi cung ứng. Theo số liệu được nêu tại hội nghị, kinh tế ASEAN vẫn giữ được sức chống chịu với mức tăng trưởng 4,9% năm 2025 và dự kiến 4,5% năm 2026, cho thấy tăng trưởng khu vực vẫn là một điểm sáng dù môi trường bên ngoài nhiều rủi ro.
Các Bộ trưởng kinh tế ASEAN bàn sâu về tình hình và triển vọng kinh tế khu vực, toàn cầu, việc triển khai Tầm nhìn Cộng đồng ASEAN 2045 và Kế hoạch Chiến lược Cộng đồng Kinh tế 2026–2030, cùng các mục tiêu kinh tế ưu tiên của năm Chủ tịch Philippines. Nói cách khác, AEM 58 là nơi ASEAN quyết định sẽ đối diện bất ổn bằng cách tăng hội nhập thay vì co cụm.
Kết quả 1–2: Đẩy nhanh ATIGA, rà soát ATISA để củng cố thương mại nội khối
Nếu phải chọn một tín hiệu mạnh mẽ nhất cho thương mại nội khối ASEAN, đó là quyết định đẩy sớm thời điểm có hiệu lực của Hiệp định Thương mại Hàng hóa ASEAN (ATIGA) nâng cấp từ giữa 2027 lên trong năm 2026. Đây là thông điệp rõ ràng rằng ASEAN hội nhập kinh tế không thể chậm chân nếu muốn giữ vai trò trung tâm trong chuỗi cung ứng khu vực. Phiên bản nâng cấp của ATIGA được kỳ vọng giúp lưu chuyển hàng hóa thuận lợi hơn, minh bạch hơn, dễ dự báo hơn cho doanh nghiệp, đặc biệt là doanh nghiệp siêu nhỏ, nhỏ và vừa, từ đó thúc đẩy thương mại nội khối ASEAN và củng cố ASEAN thành một thị trường và cơ sở sản xuất thống nhất.
Song hành với hàng hóa, các Bộ trưởng kinh tế ASEAN cũng quyết định đặt nền móng rà soát Hiệp định Thương mại Dịch vụ ASEAN (ATISA) để bảo đảm hiệp định này luôn phù hợp với nhu cầu kinh doanh đang thay đổi. Đây là bước mà một số nước còn do dự, nhưng nếu không cập nhật ATISA, ASEAN sẽ tụt lại phía sau trong lĩnh vực dịch vụ – động lực ngày càng lớn của tăng trưởng khu vực. Rà soát ATISA không chỉ là chỉnh vài điều khoản kỹ thuật; đó là cách ASEAN chấp nhận mở cửa sâu hơn, đối mặt với cạnh tranh nội khối gay gắt hơn để đổi lấy một thị trường dịch vụ rộng và linh hoạt hơn.
Rõ ràng, hai kết quả này cho thấy ASEAN chọn hướng đi khó nhưng cần thiết: mở hơn, nhanh hơn, và ít bảo hộ hơn, nhằm gia cố khả năng chống chịu kinh tế thông qua một thị trường nội khối năng động thay vì phụ thuộc vào cầu bên ngoài.
Kết quả 3: Mở cửa cho Timor Leste – phép thử cho một ASEAN gắn kết
Trong năm kết quả chính của AEM 58, việc thúc đẩy quá trình Timor Leste gia nhập các hiệp định kinh tế ASEAN là điểm ít “hào nhoáng” nhưng có ý nghĩa chính trị – kinh tế sâu sắc. Nó cho thấy ASEAN không chỉ nói về kết nối mà đang hiện thực hóa một cộng đồng kinh tế mở rộng, dù điều này đi kèm thách thức điều chỉnh thể chế và hỗ trợ một nền kinh tế còn non trẻ. Việc đẩy nhanh hội nhập của Timor Leste là phép thử cho khả năng ASEAN vừa giữ tiêu chuẩn chung, vừa bao trùm các thành viên mới.
Từ góc độ thương mại nội khối ASEAN, Timor Leste tham gia sâu hơn các hiệp định kinh tế sẽ kéo thêm một mắt xích vào mạng lưới chuỗi cung ứng khu vực, đồng thời tạo thêm thị trường cho doanh nghiệp trong khối. Tuy nhiên, điều này cũng đặt ra rủi ro: nếu ASEAN không hỗ trợ đủ về năng lực thể chế và hạ tầng, các cam kết trên giấy rất dễ trở thành gánh nặng cho chính Timor Leste và làm chậm tiến trình chung. Đây là lý do nhiều nước nhấn mạnh đến việc tăng cường kết nối, hỗ trợ kỹ thuật và chia sẻ kinh nghiệm, thay vì chỉ ép nhanh tiến độ ký kết.
Nhìn rộng hơn, việc kéo Timor Leste vào quỹ đạo hội nhập kinh tế là thông điệp rằng ASEAN hội nhập kinh tế đi kèm với một tầm nhìn chính trị về một khu vực gắn kết, nơi mọi thành viên – cũ hay mới – đều được xem là một phần của thị trường chung đang hình thành.
Kết quả 4: DEFA và chương trình nghị sự số – bước ngoặt cho chuyển đổi số ASEAN
Không có tương lai tăng trưởng khu vực nào nếu ASEAN không thống nhất được sân chơi số. AEM 58 đã hoàn tất đàm phán Hiệp định Khung Kinh tế số ASEAN (DEFA) và hướng tới ký kết bên lề Hội nghị Cấp cao ASEAN lần thứ 49 vào tháng 11/2026. Đây là bước đi quan trọng trong chuyển đổi số ASEAN, nhằm tạo nền tảng cho một thị trường số hội nhập, cạnh tranh và đáng tin cậy hơn. Hiệp định DEFA được kỳ vọng định hình tương lai kinh tế số khu vực, tăng cường vị thế ASEAN như một trung tâm dẫn dắt tăng trưởng số, đổi mới sáng tạo và đầu tư.
Đáng chú ý, các Bộ trưởng kinh tế ASEAN nhấn mạnh DEFA phải thực sự mang lại lợi ích cho doanh nghiệp nhỏ và vừa, khi giúp họ tham gia sâu hơn vào nền kinh tế số khu vực. Nếu được triển khai bài bản, DEFA có thể giảm chi phí giao dịch xuyên biên giới, đơn giản hóa quy định dữ liệu và thanh toán, và tạo điều kiện cho thương mại điện tử nội khối phát triển. Tuy nhiên, khoảng cách hạ tầng số, trình độ nhân lực và khung pháp lý giữa các nước vẫn là rào cản lớn. Nếu không giải quyết, hiệp định số này có thể vô tình làm sâu thêm khoảng cách giữa các nền kinh tế phát triển và kém phát triển trong ASEAN.
Dù vậy, lựa chọn của ASEAN là rõ ràng: chấp nhận rủi ro, nhưng đặt cược vào chuyển đổi số như trụ cột mới của tăng trưởng khu vực và một hình thức ASEAN hội nhập kinh tế ở tầng cao hơn – không chỉ hàng hóa và dịch vụ, mà cả dữ liệu, nền tảng và mô hình kinh doanh số.
Kết quả 5: Hướng tới GEFA, tăng khả năng chống chịu và lợi ích cho doanh nghiệp, người tiêu dùng
Kết quả thứ năm – thúc đẩy chương trình nghị sự về tính bền vững và chuẩn bị cho Hiệp định Khung về Kinh tế Xanh ASEAN (GEFA) – cho thấy ASEAN không muốn tụt lại trong cuộc đua kinh tế xanh. Mục tiêu là hỗ trợ phát triển một thị trường carbon ASEAN có khả năng tương thích và kết nối, qua đó mở thêm không gian tăng trưởng cho doanh nghiệp xanh và củng cố khả năng chống chịu kinh tế trước các cú sốc khí hậu. Song hành với đó là các sáng kiến thuận lợi hóa thương mại, kết nối hải quan, đầu tư, sở hữu trí tuệ, cạnh tranh và phát triển bền vững mà hội nghị ghi nhận tiến triển tích cực.
Quan trọng hơn, AEM 58 khẳng định các kết quả này không chỉ dành cho thống kê trên giấy. Các sáng kiến được thông qua sẽ giúp doanh nghiệp – đặc biệt doanh nghiệp vừa và nhỏ – giao thương, đầu tư và cung cấp dịch vụ trong ASEAN thuận lợi, ít tốn kém hơn, đồng thời mở ra cơ hội tiếp cận thị trường mới trong kinh tế số và kinh tế xanh. Người tiêu dùng hưởng lợi từ hàng hóa, dịch vụ đa dạng hơn, giao dịch số liền mạch và chuỗi cung ứng khu vực có khả năng chống chịu tốt hơn.
Dẫu vậy, bối cảnh bất định toàn cầu, căng thẳng địa chính trị và rủi ro đứt gãy chuỗi cung ứng vẫn là giới hạn khách quan cho mọi nỗ lực. Việt Nam đã nhấn mạnh rằng ASEAN cần duy trì đoàn kết, vai trò trung tâm, tăng cường ứng phó chung, củng cố khả năng chống chịu kinh tế và phát huy sức mạnh thị trường ASEAN, trong đó có việc triển khai sớm ATIGA nâng cấp, ký và thực thi DEFA, đa dạng hóa thị trường và đối tác. Nói cách khác, AEM 58 không khép lại bằng những khẩu hiệu, mà bằng một chương trình hành động cụ thể: dùng hội nhập kinh tế sâu hơn để tự gia cố sức đề kháng của khu vực, thay vì chờ thế giới trở nên ít bất ổn hơn.
