AEM 58: Khi ASEAN chọn tăng tốc thay vì chờ đợi
Hội nghị Bộ trưởng Kinh tế ASEAN lần thứ 58 là cuộc họp cấp cao về kinh tế của các nước ASEAN nhằm thúc đẩy hội nhập kinh tế ASEAN, mở rộng thương mại ASEAN, đẩy nhanh chuyển đổi số khu vực và củng cố định hướng phát triển bền vững trong bối cảnh kinh tế thế giới nhiều biến động.
Từ ngày 19–22/9 tại Manila, các Bộ trưởng kinh tế ASEAN họp trong bối cảnh địa kinh tế căng thẳng, xung đột khu vực, thay đổi chính sách thương mại – đầu tư toàn cầu và rủi ro đứt gãy chuỗi cung ứng ngày một rõ hơn. Thay vì thu mình, ASEAN chọn phản ứng chủ động: tăng tốc hội nhập, mở thêm “van” tăng trưởng mới và siết lại hợp tác với các đối tác bên ngoài. Năm kết quả chính của AEM 58 không chỉ là danh sách thỏa thuận kỹ thuật; đó là tuyên bố chính trị rằng ASEAN muốn trở thành điểm tựa tăng trưởng ổn định, chứ không là nạn nhân bị cuốn theo bất ổn toàn cầu.
Điểm đáng chú ý là cách các quyết định gắn kết chặt chẽ giữa thương mại, dịch vụ, kinh tế số và phát triển bền vững. Điều này cho thấy khu vực đã thoát khỏi tư duy “mỗi mảng một chỗ” và bắt đầu thiết kế hội nhập kinh tế như một tổng thể, nơi doanh nghiệp, người tiêu dùng và chuỗi cung ứng đều là trung tâm.
Thương mại hàng hóa và dịch vụ: Nền móng cứng cho hội nhập
Quyết định đầu tiên – đẩy sớm hiệu lực ATIGA nâng cấp từ giữa 2027 lên 2026 – là tín hiệu mạnh mẽ rằng ASEAN không chấp nhận chậm trễ trong mở cửa thị trường. Động thái này giúp củng cố lòng tin doanh nghiệp: các hàng rào thuế quan và phi thuế quan trong thương mại ASEAN sẽ được gỡ bỏ sớm hơn, hỗ trợ khu vực cùng chống lại cú sốc bên ngoài và gián đoạn chuỗi cung ứng. Trong bối cảnh dòng dịch chuyển chuỗi cung ứng toàn cầu vẫn khó đoán, đây là bước đi phòng thủ lẫn tấn công, biến ASEAN thành bến đỗ ổn định cho nhà đầu tư tìm kiếm đa dạng hóa.
Song song, việc đặt nền móng rà soát ATISA cho thấy ASEAN hiểu rằng thương mại dịch vụ không thể bị xem là “phụ lục” của hàng hóa. Kinh tế số, logistics, tài chính, du lịch… đều vận hành trên nền dịch vụ, và nếu các quy định dịch vụ lỗi thời, hội nhập kinh tế ASEAN sẽ mắc kẹt trong quá khứ. Rà soát ATISA là cơ hội để phá bỏ những rào cản còn sót lại, từ cấp phép chồng chéo đến hạn chế tiếp cận thị trường, giúp doanh nghiệp dịch vụ khu vực dễ dàng mở rộng sang nước láng giềng hơn.
Kết quả thứ ba – thúc đẩy quá trình Timor Leste gia nhập các hiệp định kinh tế ASEAN – cũng mang ý nghĩa chiến lược. Một ASEAN “tròn vòng” sẽ có thị trường rộng hơn và tiếng nói tập thể mạnh hơn trong đàm phán với các đối tác lớn. Đây không chỉ là câu chuyện hội nhập chính trị mà còn là mở thêm biên mới cho thương mại ASEAN.
DEFA và kinh tế số: Cửa ngõ cho doanh nghiệp nhỏ bước lên sân chơi khu vực
Hiệp định Khung về Kinh tế Số ASEAN (DEFA) là kết quả nổi bật nhất của AEM 58, khi đàm phán đã hoàn tất và được kỳ vọng ký tại Hội nghị Cấp cao ASEAN vào tháng 11 tới. Về bản chất, DEFA là nỗ lực thiết lập một “luật chơi chung” cho kinh tế số ASEAN: từ thương mại điện tử, dòng chảy dữ liệu đến tiêu chuẩn bảo vệ người dùng. Nếu được triển khai đúng, đây sẽ là nền tảng cốt lõi cho chuyển đổi số khu vực, tạo thị trường chung đủ lớn để cạnh tranh với các trung tâm số khác.
Bộ trưởng Thương mại và Công nghiệp Philippines nhấn mạnh DEFA không chỉ phục vụ các tập đoàn lớn mà còn “các doanh nghiệp siêu nhỏ, nhỏ và vừa trong không gian kỹ thuật số hoặc trên các nền tảng thương mại điện tử”. Đó là điểm then chốt: nếu chỉ các “ông lớn” hưởng lợi thì chuyển đổi số khu vực sẽ tạo thêm khoảng cách, không phải hội nhập. Các sáng kiến đi kèm như Trung tâm Xuất sắc ASEAN về Công nghiệp Sáng tạo và Trung tâm Xuất sắc cho doanh nghiệp siêu nhỏ, nhỏ và vừa cho thấy ASEAN muốn gắn cải cách chính sách với hỗ trợ năng lực thực tế.
Ở tầng sâu hơn, DEFA còn là bài toán về quyền lực dữ liệu và chủ quyền số. Khi ASEAN mở rộng hợp tác kinh tế số với Liên minh châu Âu, khu vực có thể học được nhiều về chuẩn mực bảo vệ dữ liệu, tính minh bạch và niềm tin số. Nếu tận dụng tốt, ASEAN có cơ hội xây dựng một mô hình kinh tế số vừa cởi mở cho thương mại, vừa tôn trọng quyền của người dùng – điều mà nhiều khu vực khác vẫn đang loay hoay.
Kinh tế xanh và chuỗi cung ứng: Đặt nền cho phát triển bền vững
Kết quả thứ năm của AEM 58 – thúc đẩy chương trình nghị sự về tính bền vững và chuẩn bị cho Hiệp định Khung về Kinh tế Xanh ASEAN (GEFA) – là bước chuyển quan trọng từ khẩu hiệu sang thiết kế thể chế. Mục tiêu hỗ trợ phát triển một thị trường carbon ASEAN có khả năng tương thích và kết nối cho thấy khu vực đang chuẩn bị cho tương lai mà phát thải carbon sẽ gắn trực tiếp với chi phí vốn, khả năng xuất khẩu và tính cạnh tranh của doanh nghiệp. Nếu không đi sớm, ASEAN sẽ bị động trước các tiêu chuẩn xanh ngày càng nghiêm ngặt từ các thị trường lớn.
Ở chiều công nghiệp, các Bộ trưởng đồng ý thúc đẩy lộ trình ngành bán dẫn ASEAN, thiết lập quy tắc đầu tư rõ ràng, phát triển trung tâm nhân tài và đổi mới sáng tạo, đồng thời bảo đảm an toàn chuỗi cung ứng trọng yếu. Đây là bước đi tham vọng: nếu thành công, ASEAN có thể trở thành điểm đến hàng đầu cho đầu tư bán dẫn toàn cầu, đa dạng hóa thêm nguồn tăng trưởng và giảm lệ thuộc vào vài trung tâm sản xuất truyền thống. Phát triển bền vững ở đây không chỉ là xanh hơn, mà còn là bền hơn về cấu trúc chuỗi cung ứng và năng lực công nghệ.
Điều đáng ghi nhận là các sáng kiến kinh tế xanh gắn trực tiếp với lợi ích doanh nghiệp. Chúng mở ra cơ hội tham gia thị trường mới trong kinh tế xanh, từ tín chỉ carbon đến dịch vụ tư vấn, công nghệ sạch và mô hình kinh doanh tuần hoàn. Nếu được thiết kế với chi phí tuân thủ hợp lý cho doanh nghiệp vừa và nhỏ, GEFA sẽ là đòn bẩy để khu vực đi theo quỹ đạo tăng trưởng chất lượng cao, thay vì đánh đổi môi trường lấy tăng trưởng ngắn hạn.
Mở rộng đối tác, mở rộng cơ hội: Từ hội nhập khu vực tới mạng lưới kinh tế rộng hơn
Một điểm ít được chú ý nhưng có ý nghĩa chiến lược là 16 cuộc tham vấn với đối tác đối thoại và đối tác bên ngoài bên lề AEM 58. ASEAN không còn nhìn hội nhập kinh tế ASEAN như một chiếc “ao làng” mà định vị mình trong mạng lưới hiệp định thương mại và đầu tư rộng hơn. Việc khởi động nâng cấp FTA với Hàn Quốc, Ấn Độ, Canada; sửa đổi Hiệp định Đầu tư với Hong Kong; thành lập nhóm công tác về gia nhập RCEP cho Bangladesh, Chile, Hong Kong và Sri Lanka; cũng như đặt nền móng FTA tiềm năng với GCC cho thấy ASEAN đang xây một “tổ hợp” liên kết đa tầng, giúp thương mại ASEAN kết nối sâu hơn với các trung tâm tăng trưởng mới.
Lợi ích không dừng ở cấp vĩ mô. Các sáng kiến này được kỳ vọng giúp doanh nghiệp – đặc biệt doanh nghiệp vừa và nhỏ – giao thương, đầu tư và cung cấp dịch vụ trên toàn khu vực thuận lợi và ít tốn kém hơn, đồng thời mở ra cơ hội tiếp cận thị trường mới trong kinh tế số và kinh tế xanh. Người tiêu dùng hưởng lợi nhờ hàng hóa, dịch vụ đa dạng hơn, giao dịch số liền mạch và đáng tin cậy, cùng chuỗi cung ứng có khả năng chống chịu cao hơn. Như Phó Thủ tướng kiêm Bộ trưởng Thương mại và Công nghiệp Singapore Gan Kim Yong nhấn mạnh, ASEAN cần tăng cường hội nhập kinh tế để xây vị thế vững chắc cho phát triển tương lai.
Nhìn tổng thể 5 kết quả của AEM 58, có thể nói ASEAN đã chọn một con đường khó nhưng đúng: không phòng thủ thụ động trước bất ổn toàn cầu, mà chủ động dỡ rào thương mại, nâng cấp luật chơi dịch vụ, thúc đẩy chuyển đổi số khu vực và đặt nền thể chế cho phát triển bền vững. Thách thức sẽ nằm ở khâu thực thi – từ hài hòa luật pháp quốc gia đến hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ đi kịp các chuẩn mực mới. Nhưng nếu giữ được đà này, hội nhập kinh tế ASEAN sẽ không chỉ là khẩu hiệu, mà thành động lực hữu hình trong đời sống doanh nghiệp và người dân.
