Bức tranh chung: dự án đường bộ Việt Nam chạy đua với tiến độ
Các dự án đường bộ Việt Nam đang thi công hiện nay cho thấy một mô hình thách thức lặp lại: cùng lúc phải giải quyết bài toán giải phóng mặt bằng kéo dài, thiếu ổn định nguồn vật liệu xây dựng và tiến độ thi công cao tốc không đồng đều giữa các gói thầu, buộc chủ đầu tư phải tổ chức thi công linh hoạt, bù khối lượng giữa các hạng mục để không tụt hậu so với kế hoạch giải ngân vốn và mốc hoàn thành đặt ra. Dự án Quốc lộ 15D đoạn từ cảng Mỹ Thủy đến cao tốc Cam Lộ - La Sơn là ví dụ điển hình cho cách một công trình quy mô lớn được tăng tốc ngay từ khâu chuẩn bị thủ tục sau khi được bố trí vốn. Chủ trương đầu tư được phê duyệt với tổng mức 1.940 tỷ đồng, gồm 4 dự án thành phần và đặt ra mục tiêu hoàn thành trong giai đoạn 2025 - 2027. Việc khởi công cuối tháng 1 đã rút ngắn khoảng 160 ngày so với thời gian tối thiểu dành cho các thủ tục, thể hiện sự ưu tiên đặc biệt, nhưng cũng cho thấy áp lực tiến độ đang đặt lên toàn hệ thống quản lý và nhà thầu.
Quốc lộ 15D: tăng tốc thi công giữa nút thắt mặt bằng và địa chất đất yếu
Quốc lộ 15D hiện là một phép thử về khả năng giữ nhịp tiến độ khi cơ bản hoàn thành giải phóng mặt bằng nhưng vẫn vấp phải các điểm nghẽn cục bộ. Tính đến đầu tháng 9, toàn tuyến đã bàn giao 18,47/21,05 km mặt bằng, đạt khoảng 87%. Đây là con số ấn tượng trên giấy, song thực tế thi công cho thấy chỉ cần một vị trí chưa xong mặt bằng cũng đủ làm chậm cả hạng mục cầu vượt đường sắt và Quốc lộ 1A ở Diên Sanh, nơi nhà thầu mới nhận được mặt bằng cho 3/6 nhịp cầu. Trong điều kiện đó, các gói thầu phải xoay sang khai thác tối đa phần mặt bằng đã có, tập trung vào móng, đế, cọc để không lãng phí thời gian chờ đợi. Đồng thời, chủ đầu tư phải đối mặt với thách thức địa chất: khoảng 7 km nền đường đất yếu buộc phải đắp gia tải và chờ nhiều tháng cho nền ổn định mới có thể thi công tiếp. Cách xử lý là ưu tiên hoàn thành đắp cấp phối vượt đỉnh lũ gần nhất trước mùa mưa để hạn chế tác động thời tiết lên tiến độ.
Chiến lược linh hoạt: bù khối lượng và thiết lập "đường găng"
Thay vì chờ mọi vướng mắc được giải quyết rồi mới thi công đồng loạt, Ban Quản lý dự án đã chọn cách điều tiết tiến độ và bù khối lượng giữa các hạng mục để giữ mục tiêu giải ngân. Theo ông Ngô Đức Thịnh, khối lượng xây lắp của dự án 15D hiện đạt khoảng 25%, tương ứng 300 tỷ đồng trên tổng 1.174 tỷ đồng xây lắp. Chủ đầu tư thiết lập rõ các "đường găng" tiến độ: phấn đấu đến 31/12 hoàn thành 60% khối lượng và giải ngân 845 tỷ đồng, tương đương khoảng 75% giá trị xây lắp. Cách tiếp cận này mang tính chủ động: nếu cầu vượt chậm do thiếu mặt bằng, các hạng mục khác sẽ được đẩy nhanh để bù khối lượng đã mất. Song song, các nhà thầu đề xuất cơ chế đặc thù để tháo gỡ vấn đề mỏ đất, còn biến động giá vật liệu thì được yêu cầu tự khắc phục trong giới hạn năng lực của mình. Đây là nơi thể hiện rõ vai trò của quản lý dự án: vừa tạo cơ chế linh hoạt, vừa kiên định với mốc tiến độ và kế hoạch giải ngân vốn đầu tư công trong năm.
Từ bài học 15D đến bài toán chung của các tuyến cao tốc đang mở rộng
Dù số liệu cụ thể của các dự án khác như cao tốc Đồng Đăng - Trà Lĩnh hay mở rộng Cam Lộ - La Sơn không được công bố chi tiết trong cùng một hệ thống nguồn tin, có thể thấy phần lõi của bài toán đều giống nhau: thách thức giải phóng mặt bằng không bao giờ chỉ là câu chuyện diện tích, mà là chuỗi thương lượng giữa chính quyền, người dân và nhà thầu; kèm theo đó là vướng mắc xây dựng liên quan đến mỏ vật liệu, địa chất phức tạp và sự lệch pha tiến độ giữa các gói thầu. Đối với Quốc lộ 15D, việc các nút thắt mặt bằng được tháo gỡ kịp thời cùng điều kiện thời tiết thuận lợi sẽ là điều kiện tiên quyết để nhà thầu mở rộng mũi thi công, tăng sản lượng những tháng cuối năm và bám sát tiến độ tổng thể. Câu nói "đó là phương pháp của Ban Quản lý dự án phải điều tiết, phải tính toán để không thay đổi mục tiêu về hoàn thành giải ngân trong năm nay" của lãnh đạo dự án cho thấy quan điểm rõ ràng: tiến độ không còn là vấn đề kỹ thuật thuần túy, mà là kết quả của phối hợp hành chính, tài chính và tổ chức xã hội.
Giải pháp giữ nhịp đến 2026: không thể chỉ trông vào nhà thầu
Muốn giữ tiến độ năm 2026 cho các dự án đường bộ, không thể chỉ yêu cầu nhà thầu tăng ca, mà cần một gói giải pháp đồng bộ. Thứ nhất, chính quyền địa phương phải coi thách thức giải phóng mặt bằng là nhiệm vụ chính trị, vận động người dân đồng thuận bàn giao đất kịp thời như kiến nghị từ đơn vị thi công cầu vượt Diên Sanh. Thứ hai, cơ quan chủ đầu tư cần chuẩn hóa mô hình "đường găng" tiến độ, áp dụng rộng cho các tuyến cao tốc để sớm nhận diện gói thầu chậm, từ đó chủ động bù khối lượng bằng cách đẩy nhanh hạng mục khác khi cần. Thứ ba, hệ thống quản lý nhà nước về vật liệu xây dựng phải đi trước một bước, bảo đảm mỏ đất, mỏ đá và quy hoạch nguồn cung không bị nghẽn cùng lúc nhiều dự án trọng điểm. Nếu ba tầng giải pháp này được thực hiện đồng bộ, phần việc còn lại mới thực sự trở về đúng nghĩa kỹ thuật thi công, và những mục tiêu giải ngân, hoàn thành trong năm sẽ bớt phụ thuộc vào may rủi thời tiết hay tiến độ từng hộ dân bàn giao mặt bằng.
