Cánh cửa mới, nhưng không phải lối tắt
VEFTA là hiệp định thương mại tự do giữa Việt Nam và khối EFTA, gồm Thụy Sĩ, Na Uy, Iceland và Liechtenstein, tạo khuôn khổ thúc đẩy trao đổi hàng hóa, đầu tư và hợp tác giữa hai bên. Ngày 18/10/2026, đại diện Việt Nam và bốn nước thành viên EFTA chính thức ký hiệp định tại Hà Nội; các bên hướng tới đưa hiệp định vào thực thi từ đầu năm 2027 sau khi hoàn tất thủ tục phê chuẩn. Với ngành thủy sản, đây là tín hiệu đáng chú ý, nhưng chưa phải bảo đảm cho một làn sóng đơn hàng. VEFTA thủy sản được kỳ vọng tạo thuận lợi thương mại hai chiều và mở rộng cơ hội tiếp cận thị trường EFTA; để kỳ vọng thành doanh thu, doanh nghiệp vẫn phải đáp ứng điều kiện thị trường và chuẩn bị năng lực cung ứng. Thuế quan có thể mở cửa, nhưng không thể thay thế chất lượng hay niềm tin của người mua.
Dư địa còn hiện hữu: trong chín tháng đầu năm 2026, xuất khẩu thủy sản sang Thụy Sĩ đạt hơn 25 triệu USD, giảm 10% so với cùng kỳ, còn xuất khẩu sang Na Uy đạt 12 triệu USD, giảm 5%. Những con số này không chứng minh hiệp định sẽ tự động đảo chiều xu hướng; chúng cho thấy doanh nghiệp cần tìm cách tăng giá trị và khác biệt hóa sản phẩm. Thụy Sĩ được đánh giá đáng chú ý nhờ sức mua cao cùng nhu cầu về hàng hóa chất lượng, minh bạch nguồn gốc và sản xuất bền vững. Tôm sinh thái, nhất là tôm nuôi dưới tán rừng ngập mặn, có thể tạo lợi thế ở phân khúc cao cấp nhờ gắn sản phẩm với bảo vệ môi trường và sinh kế cộng đồng. Cá tra chế biến, cá ngừ chế biến và các sản phẩm giá trị gia tăng cũng có cơ hội, nếu hồ sơ chất lượng theo kịp lời hứa thương hiệu.
Cơ hội lớn hơn một ưu đãi thuế
Giá trị chiến lược của hiệp định không dừng ở xuất khẩu thành phẩm. Na Uy và Iceland có thế mạnh về khai thác, nuôi trồng và chế biến thủy sản; hợp tác với doanh nghiệp hai nước có thể giúp Việt Nam đa dạng nguồn nguyên liệu, cải thiện công nghệ và khai thác tốt hơn năng lực nhà máy. Việc nhập khẩu cá hồi, cá tuyết, cá thu và cá trích có thể hỗ trợ doanh nghiệp phát triển thêm sản phẩm chế biến để xuất khẩu. Đây là hướng đi có lý, nhất là khi nguồn nguyên liệu trong nước chưa phải lúc nào cũng đáp ứng đủ sản lượng, chủng loại và tính mùa vụ. Nhưng nhập nguyên liệu không đồng nghĩa tự động tạo lợi thế: doanh nghiệp cần tính được khả năng truy xuất, chế biến sâu và đầu ra phù hợp cho từng sản phẩm.
Chuỗi cung ứng thủy sản cũng có thể hưởng lợi từ hợp tác về con giống, thức ăn, thiết bị, kỹ thuật và dịch vụ. Đại sứ Na Uy tại Việt Nam Stein Iversen cho biết các viện nghiên cứu và doanh nghiệp hai nước đang hợp tác trên toàn chuỗi giá trị, kết hợp kinh nghiệm Việt Nam với vốn và chuyên môn Na Uy. Các hướng hợp tác được nêu còn gồm công nghệ khai thác, bảo quản lạnh trên tàu, truy xuất nguồn gốc điện tử, chế biến sâu và tận dụng phụ phẩm. Những lĩnh vực này đáng ưu tiên vì chúng tác động trực tiếp tới chất lượng, hiệu quả sử dụng tài nguyên và khả năng đáp ứng yêu cầu của khách hàng. VEFTA mở thêm không gian hợp tác; việc biến công nghệ và tri thức thành năng suất, sản phẩm ổn định mới là phần việc của doanh nghiệp.
Nâng chuẩn trước khi ưu đãi có hiệu lực
Ưu đãi thương mại chỉ có ý nghĩa khi hàng hóa đủ điều kiện hưởng và đủ sức cạnh tranh sau khi lên kệ. Doanh nghiệp cần đáp ứng quy tắc xuất xứ, an toàn thực phẩm, truy xuất nguồn gốc và tiêu chuẩn bền vững của từng thị trường. Với nhóm khách hàng đề cao nguồn gốc minh bạch, một lô hàng đạt chuẩn nhưng thiếu dữ liệu xuyên suốt từ vùng nuôi hoặc khai thác đến nhà máy vẫn khó xây dựng niềm tin. Vì vậy, nâng chuẩn không nên chỉ là khâu kiểm tra cuối dây chuyền; đó phải là cách quản trị từ nguyên liệu, sản xuất, chế biến đến bảo quản và giao hàng. Chất lượng đồng đều, nguồn cung ổn định và chiến lược sản phẩm phù hợp từng phân khúc là điều kiện để biến cơ hội thuế quan thành quan hệ thương mại dài hạn.
Thời gian trước khi hiệp định có hiệu lực nên được xem là giai đoạn chuẩn bị, không phải khoảng chờ thụ động. Doanh nghiệp cần rà soát xuất xứ và hồ sơ lô hàng, xác định điểm yếu trong kiểm soát an toàn thực phẩm, đồng thời đầu tư vào truy xuất và phương thức sản xuất bền vững. Hợp tác với đối tác EFTA có thể hỗ trợ công nghệ và năng lực, nhưng doanh nghiệp Việt Nam vẫn phải xây dựng quy trình đủ tin cậy để duy trì chất lượng và nguồn cung. Nhận định từ VASEP cũng nhấn mạnh cơ hội của VEFTA nằm ở khả năng nâng sức cạnh tranh và tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị thủy sản toàn cầu. Nếu chỉ trông vào cắt giảm thuế, doanh nghiệp sẽ bỏ lỡ phần giá trị lớn hơn: năng lực sản xuất được thị trường cao cấp tin tưởng.
Lợi thế sẽ thuộc về bên chuẩn bị tốt
VEFTA tạo cơ hội xuất khẩu, mở rộng hợp tác nguyên liệu và công nghệ, đồng thời đặt ngành thủy sản trước yêu cầu cạnh tranh bằng chuẩn mực cao hơn. Hiệp định cũng tạo thuận lợi cho thủy sản EFTA tiếp cận thị trường Việt Nam, nên doanh nghiệp trong nước không chỉ cạnh tranh để bán ra mà còn cần nâng năng lực trước sức ép hàng hóa và tiêu chuẩn quốc tế. Việc Na Uy lần đầu lập gian hàng quốc gia quy mô lớn tại Vietfish 2026, với 11 doanh nghiệp và tổ chức, là dấu hiệu cụ thể cho thấy đối tác quan tâm đến hợp tác trong ngành. Tuy vậy, sự quan tâm chỉ trở thành lợi ích khi hai bên có dự án và chuỗi cung ứng đáp ứng yêu cầu thực tế.
Thông điệp cần rút ra khá rõ: doanh nghiệp không nên xem VEFTA như tấm vé tự động vào thị trường EFTA. Hiệp định là đòn bẩy, còn chất lượng, khả năng truy xuất, tính bền vững và sự ổn định của nguồn cung mới quyết định doanh nghiệp có giữ được khách hàng hay không. Nâng chuẩn từ vùng nguyên liệu đến chế biến và logistics sẽ tốn công sức, nhưng đó là khoản đầu tư vào năng lực cạnh tranh lâu dài, không chỉ để đáp ứng một bộ hồ sơ xuất khẩu. Khi hiệp định được phê chuẩn và đi vào thực thi, bên chuẩn bị chuỗi cung ứng tốt sẽ có cơ hội biến ưu đãi thành đơn hàng bền vững; bên chậm đổi mới có thể chỉ nhìn thấy cánh cửa mở mà không bước qua được.
