VEFTA mở cánh cửa, năng lực cạnh tranh quyết định ai bước qua
Hiệp định VEFTA là thỏa thuận thương mại giữa Việt Nam và Hiệp hội Mậu dịch Tự do châu Âu, gồm Thụy Sĩ, Na Uy, Iceland và Liechtenstein, nhằm mở rộng tiếp cận thị trường và tạo khuôn khổ hợp tác kinh tế giữa các bên. Sau 14 năm đàm phán, hiệp định được ký tại Hà Nội ngày 18 tháng 10, trở thành hiệp định thương mại tự do thứ 18 của Việt Nam. Đây là tin đáng chú ý, nhưng không nên nhầm cánh cửa mở rộng với đơn hàng tự động tăng: lợi ích bền hơn nằm ở vị thế pháp lý ổn định cho doanh nghiệp xuất khẩu, chứ không chỉ ở mức thuế. Một ngày sau lễ ký, Diễn đàn Kinh tế Thụy Sĩ – Việt Nam 2026 tại Hà Nội bàn về cách xây dựng chuỗi cung ứng có sức chống chịu, đặt đúng trọng tâm cho giai đoạn tiếp theo.
Bởi vậy, doanh nghiệp nên xem VEFTA vừa là cơ hội tiếp cận khách hàng mới, vừa là tín hiệu phải chuẩn bị dài hạn. Cam kết thuế quan chỉ phát huy tác dụng khi hàng hóa đáp ứng yêu cầu thị trường, giao hàng ổn định và có thể chứng minh nguồn gốc, quy trình sản xuất. Với các doanh nghiệp chưa xuất khẩu sang khu vực này, việc đánh giá khoảng cách giữa năng lực hiện có và chuẩn khách hàng cần đi trước kế hoạch mở rộng sản lượng.
Những ngành có cửa hưởng lợi — và giới hạn của ưu đãi thuế
Các nhóm được nhận diện có khả năng hưởng lợi gồm phân phối thực phẩm, chế biến thủy sản, sản xuất công nghiệp có đầu tư mở rộng và nông nghiệp sử dụng phân bón chuyên dụng từ Na Uy. Trong đó, xuất khẩu thủy sản có thêm sự ổn định từ khuôn khổ hiệp định, còn ngành thực phẩm có thể được hỗ trợ bởi thay đổi thuế đối với một số mặt hàng nhập khẩu. Cá hồi Na Uy được hưởng thuế suất 0% ngay lập tức; nhà hàng, đơn vị lưu trú và dịch vụ ăn uống có thể là những bên sớm cảm nhận tác động qua nguồn nguyên liệu.
Tuy nhiên, đừng bán câu chuyện VEFTA như một đợt giảm thuế đồng loạt. Theo đánh giá được dẫn trong nguồn, hàng công nghiệp và thủy sản Việt Nam vốn đã được hưởng mức thuế 0% trên diện rộng nhờ chính sách đơn phương của Thụy Sĩ và cơ chế ưu đãi hiện hành. Do đó, điểm đáng giá hơn là tính ổn định pháp lý của hiệp định. Với nhà sản xuất, lợi thế sẽ thuộc về đơn vị biết chuyển cơ hội tiếp cận thành hợp đồng bằng chất lượng nhất quán, năng lực giao hàng và hồ sơ đáp ứng chuẩn thị trường.
Chuỗi cung ứng bền vững phải bắt đầu từ người sản xuất
Muốn bán được lâu dài, doanh nghiệp cần nhìn xa hơn nhà máy và khâu xuất khẩu: nền tảng của chuỗi cung ứng bền vững nằm cả ở nông hộ, nhà cung cấp địa phương và quan hệ hợp tác giữa các bên. Tại Diễn đàn Kinh tế Thụy Sĩ – Việt Nam 2026, Nestlé chia sẻ kinh nghiệm xây dựng chuỗi cà phê có sức chống chịu, trong bối cảnh biến đổi khí hậu, áp lực lên đất và nước, cùng yêu cầu truy xuất nguồn gốc và giảm phát thải ngày càng cao. Hợp tác dài hạn giúp nông dân tiếp cận kiến thức, công nghệ và phương thức canh tác phù hợp; qua đó giảm chi phí, cải thiện thu nhập và đáp ứng tốt hơn yêu cầu xuất khẩu.
Mô hình này không thể chỉ dựa vào lời kêu gọi bền vững. Theo Nestlé Việt Nam, chuỗi giá trị cần niềm tin để các bên cùng đầu tư và giải quyết vấn đề, năng lực đáp ứng chuẩn ngày càng cao, cùng cam kết dài hạn nâng năng lực nhà cung cấp trong nước. Quy mô đào tạo cũng cho thấy đây là việc cần bền bỉ: từ năm 2011, chương trình NESCAFÉ Plan đã hợp tác với hơn 23.000 hộ trồng cà phê và tổ chức hơn 492.000 buổi tập huấn canh tác bền vững theo tiêu chuẩn 4C.
Việc doanh nghiệp nên làm trước khi chạy theo đơn hàng
Ưu đãi thuế không thể thay thế việc kiểm tra chuẩn thị trường. Doanh nghiệp nên bắt đầu bằng cách xác định yêu cầu cụ thể của khách hàng về chất lượng, truy xuất nguồn gốc, môi trường và khả năng giao hàng; sau đó rà soát từng mắt xích, từ nguyên liệu đến nhà cung cấp và khâu chế biến. Với nông nghiệp, đầu tư vào hướng dẫn kỹ thuật và hợp tác dài hạn giúp người sản xuất giữ năng suất, bảo vệ tài nguyên và theo kịp yêu cầu mới. Với công nghiệp và thủy sản, quy trình kiểm soát chất lượng nhất quán cùng hồ sơ nguồn gốc rõ ràng mới biến quyền tiếp cận thị trường thành năng lực cạnh tranh.
Thông điệp đáng rút ra từ VEFTA khá thẳng: doanh nghiệp nào chỉ tính phần thuế được cắt giảm sẽ bỏ lỡ phần việc quyết định. Hãy coi nâng chuẩn là khoản đầu tư vào khả năng giữ khách hàng, không phải thủ tục phát sinh sau khi có đơn hàng. Cơ hội tại Thụy Sĩ, Na Uy, Iceland và Liechtenstein là có thật, nhưng lợi thế thuộc về những nhà xuất khẩu xây được chuỗi cung ứng đáng tin cậy, bền vững và đủ sức ứng phó với biến động.
