VEFTA mở thêm lựa chọn giữa thương mại nhiều biến động
Hiệp định VEFTA là thỏa thuận thương mại tự do giữa Việt Nam và Hiệp hội Mậu dịch tự do châu Âu, tạo khuôn khổ hợp tác về hàng hóa, dịch vụ, đầu tư và nhiều lĩnh vực liên quan. Sáng 18/10/2026 tại Hà Nội, Bộ trưởng Bộ Công Thương Lê Mạnh Hùng cùng đại diện Thụy Sĩ, Liechtenstein, Iceland và Na Uy ký kết hiệp định dưới sự chứng kiến của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm. Đây là bước mở rộng đáng kể trong quan hệ với các nền kinh tế châu Âu giàu thế mạnh về công nghệ, tài chính và đổi mới sáng tạo, nhưng không thuộc Liên minh châu Âu. Giá trị lớn nhất của VEFTA không nằm ở lời hứa tăng xuất khẩu tức thời, mà ở việc bổ sung một hướng tiếp cận thị trường và đối tác mới. Trong bối cảnh cạnh tranh chiến lược, xu hướng bảo hộ và dịch chuyển chuỗi cung ứng làm thương mại toàn cầu khó đoán, đa dạng hóa là cách thiết thực để doanh nghiệp giảm rủi ro lệ thuộc.
Với người lao động và doanh nghiệp trong các ngành xuất khẩu, tác động có thể đến qua cơ hội có thêm khách hàng, đơn hàng và liên kết sản xuất; đồng thời, hợp tác đầu tư và chuyển giao công nghệ có thể hỗ trợ nâng năng suất, chất lượng sản phẩm. Tuy vậy, thị trường EFTA không phải một điểm đến đồng nhất: nhu cầu, mức giá chấp nhận và cách người mua đánh giá sản phẩm tại Thụy Sĩ hay Na Uy có thể khác thị trường châu Âu khác. Bởi vậy, cơ hội thương mại chỉ có ý nghĩa khi doanh nghiệp chọn đúng phân khúc và xây được năng lực đáp ứng yêu cầu riêng của từng khách hàng.
Dệt may chờ đơn hàng, nhưng cần rời lối làm cũ
Với ngành dệt may, VEFTA có thể giúp cải thiện sức cạnh tranh về giá nhờ ưu đãi thuế, mở thêm dư địa tăng đơn hàng và tạo cơ sở xây dựng quan hệ dài hạn với đối tác châu Âu. Giám đốc Công ty TNHH May mặc Dony Phạm Quang Anh kỳ vọng hiệp định thúc đẩy xuất khẩu dệt may, đồng thời giúp ngành đa dạng hóa thị trường, giảm phụ thuộc vào các thị trường truyền thống và nâng giá trị gia tăng trong chuỗi cung ứng. Đây là kỳ vọng có cơ sở, nhưng không nên đánh đồng khả năng tiếp cận với doanh số chắc chắn. Thuế quan thuận lợi không thể thay thế chất lượng ổn định, giao hàng đúng hẹn hay thiết kế phù hợp thị hiếu. Hiệp định cũng bao gồm các cam kết về hàng rào kỹ thuật, vệ sinh và kiểm dịch, hải quan, dịch vụ, đầu tư và phát triển bền vững; doanh nghiệp cần tính các yêu cầu này vào kế hoạch bán hàng ngay từ đầu.
Muốn biến ưu đãi thành giá trị gia tăng, doanh nghiệp nên dịch chuyển từ gia công đơn thuần sang cải tiến công nghệ, quy trình và năng lực quản trị. Ông Quang Anh nhận định VEFTA có thể tạo động lực để doanh nghiệp dệt may đổi mới công nghệ, cải thiện quản trị và nâng cấp sản xuất. Nhưng nâng cấp chỉ đáng đầu tư khi gắn với nhu cầu cụ thể của nhà mua hàng: chất liệu, tiêu chuẩn chất lượng, khả năng truy xuất và cách thức phân phối. Doanh nghiệp cũng nên khảo sát riêng từng nước EFTA thay vì mặc định sản phẩm thành công ở một thị trường châu Âu sẽ được đón nhận tương tự ở nơi khác. Đó là cách tránh chạy theo ưu đãi thuế mà bỏ qua điều quyết định: người mua có muốn sản phẩm hay không.
Từ cam kết đến hợp đồng: doanh nghiệp cần làm gì?
Việc đầu tiên là rà soát mã hàng, mức ưu đãi dự kiến và quy tắc xuất xứ áp dụng cho từng sản phẩm; tiếp đó, kiểm tra nguồn nguyên liệu, hồ sơ chứng minh xuất xứ và quy trình xin chứng nhận trước khi chào hàng. Ông Phạm Quang Anh đề nghị cơ quan quản lý sớm hướng dẫn cụ thể về thuế quan, xuất xứ và thủ tục chứng nhận, đồng thời tăng xúc tiến thương mại và kết nối doanh nghiệp với nhà nhập khẩu, thương hiệu tại EFTA. Đây không chỉ là việc của cơ quan nhà nước: doanh nghiệp cần chủ động chuẩn bị hồ sơ, hỏi rõ yêu cầu của đối tác và đưa chi phí tuân thủ vào kế hoạch sản xuất.
Tiếp theo, hãy nghiên cứu nhu cầu, phân khúc khách hàng, mức giá phù hợp và kênh phân phối tại từng nước; sau đó chọn sản phẩm thử nghiệm và tìm đối tác có khả năng phát triển quan hệ lâu dài. Chuyên gia Nguyễn Minh Khôi nhấn mạnh doanh nghiệp cần bắt đầu từ nhu cầu thực tế của người mua, bởi một sản phẩm đã có chỗ đứng ở thị trường châu Âu khác chưa chắc phù hợp với Thụy Sĩ hay Na Uy. Cách tiếp cận này giúp doanh nghiệp xác định đúng thị trường thay vì xem cắt giảm thuế là kế hoạch bán hàng. Khi hướng dẫn thực thi rõ ràng, kết hợp với chuẩn bị xuất xứ và nghiên cứu khách hàng, VEFTA mới có thể chuyển từ cam kết thành hợp đồng, đầu tư và năng lực cạnh tranh bền vững.
