Cơ hội mới, nhưng không phải lối tắt
VEFTA là Hiệp định Thương mại tự do giữa Việt Nam và Hiệp hội Mậu dịch tự do châu Âu, hướng tới giảm rào cản thương mại và mở rộng hợp tác giữa các bên trong nhiều lĩnh vực. Việt Nam và đại diện bốn thành viên EFTA—Thụy Sĩ, Na Uy, Iceland và Liechtenstein—đã ký kết hiệp định tại Hà Nội ngày 18/10/2026. Với thủy sản, đây là cơ hội đáng chú ý để tiếp cận thị trường châu Âu có sức mua cao, nhất là nhóm hàng chất lượng tốt và chế biến sâu. Nhưng chữ ký chưa đồng nghĩa với đơn hàng mới: VEFTA vẫn cần hoàn tất thủ tục phê chuẩn trước khi có hiệu lực. Các bên hướng tới triển khai từ đầu năm 2027. Doanh nghiệp nên xem khoảng thời gian này là lúc rà soát năng lực, chứ không phải chờ ưu đãi thuế rồi mới hành động.
Dữ liệu xuất khẩu cũng cho thấy cơ hội đi kèm thách thức. Trong chín tháng đầu năm 2026, xuất khẩu thủy sản sang Thụy Sĩ giảm 10% so với cùng kỳ, còn xuất khẩu sang Na Uy giảm 5%. Mức giảm này không phủ nhận tiềm năng, nhưng nhắc doanh nghiệp rằng sức mua cao không tự chuyển thành thị phần. VEFTA thủy sản chỉ tạo lợi thế thực tế nếu sản phẩm phù hợp nhu cầu, đáp ứng tiêu chuẩn và được giao ổn định. Nếu cạnh tranh chủ yếu bằng giá, nhà xuất khẩu sẽ bỏ lỡ phân khúc coi trọng chất lượng, xuất xứ rõ ràng và tính bền vững.
Từ tôm sinh thái đến sản phẩm chế biến sâu
Thủy sản Việt Nam có điểm tựa ở những sản phẩm có câu chuyện và giá trị rõ ràng. Tôm nuôi dưới tán rừng ngập mặn có thể tạo khác biệt khi gắn chất lượng thực phẩm với bảo vệ hệ sinh thái và sinh kế cộng đồng. Cá tra, cá ngừ chế biến cùng các sản phẩm giá trị gia tăng cũng có dư địa tiếp cận người mua tại EFTA. Đây không phải lời bảo đảm rằng thị trường sẽ hấp thụ mọi sản lượng; đó là tín hiệu để doanh nghiệp chọn mặt hàng, quy cách và phân khúc có lợi thế, thay vì dàn trải danh mục.
Muốn giữ được chỗ đứng, doanh nghiệp phải chứng minh được điều ghi trên nhãn bằng hồ sơ và quy trình: nguồn nguyên liệu, truy xuất từng công đoạn, an toàn thực phẩm và tiêu chuẩn bền vững. Quy tắc xuất xứ cũng cần được tính từ khâu mua nguyên liệu, bởi hàng hóa chỉ hưởng ưu đãi khi đáp ứng điều kiện hiệp định sau khi hiệp định có hiệu lực. Nâng cấp chế biến sâu và kiểm soát chất lượng không nên là việc làm để đối phó một thị trường; đó là cách giảm lệ thuộc vào hàng thô và cạnh tranh bằng giá.
Chuỗi cung ứng cần được chuẩn bị từ hai phía
Giá trị của VEFTA không chỉ nằm ở đầu ra. Hợp tác với Na Uy và Iceland có thể mở thêm hướng tiếp cận công nghệ, kinh nghiệm chế biến và nguồn nguyên liệu cho nhà máy trong nước. Cá hồi, cá tuyết, cá thu và cá trích được nêu như những nguyên liệu có thể bổ sung cho hoạt động chế biến tại Việt Nam. Nếu được tổ chức tốt, dòng nguyên liệu này có thể giúp doanh nghiệp đa dạng hóa sản phẩm; nếu thiếu kế hoạch, nó cũng làm tăng áp lực cạnh tranh ở một số phân khúc cao cấp và khiến nguồn cung nhập khẩu phong phú hơn. Vì vậy, chuỗi cung ứng thủy sản cần được tính như một bài toán hai chiều: mở thị trường xuất khẩu đồng thời quản trị nguồn nguyên liệu, năng lực chế biến, kho lạnh và lịch giao hàng.
Doanh nghiệp nên bắt đầu bằng việc xác định đối tác và nhu cầu cụ thể, rồi mới quyết định đầu tư thiết bị hay thay đổi cơ cấu nguyên liệu. Hợp tác công nghệ chỉ có ý nghĩa khi giúp cải thiện năng suất, an toàn và tính ổn định của sản phẩm. Cùng lúc, cần xây dựng phương án ứng phó với biến động nguồn cung và bảo đảm nguyên liệu nhập khẩu phù hợp yêu cầu xuất xứ của từng lô hàng. Cách chuẩn bị này giúp cơ hội hợp tác trở thành năng lực sản xuất, thay vì dừng ở các cuộc gặp gỡ thương mại.
Năng lực cạnh tranh là điều kiện quyết định
Ưu đãi thuế quan không thể thay thế năng lực tuân thủ. Doanh nghiệp cần nghiên cứu yêu cầu từng thị trường, thiết kế sản phẩm phù hợp, kiểm soát chất lượng và duy trì nguồn cung ổn định. Cùng với đó là hệ thống truy xuất có thể kiểm chứng, hồ sơ xuất xứ đầy đủ và quy trình sản xuất đáp ứng các yêu cầu về an toàn thực phẩm, kiểm dịch và phát triển bền vững. Đây là khoản chuẩn bị có ích ngay cả khi tiến độ phê chuẩn thay đổi, bởi những năng lực ấy cũng nâng sức cạnh tranh ở các thị trường khác.
Người tiêu dùng có thể hưởng lợi từ nguồn thủy sản nhập khẩu đa dạng hơn, song cạnh tranh tại một số phân khúc cao cấp cũng có thể tăng. Với nhà xuất khẩu, lựa chọn đúng không phải chạy đua hạ giá, mà là nâng chất lượng, chế biến sâu và tạo niềm tin bằng nguồn gốc minh bạch. Kết luận rất rõ: VEFTA mở cửa, nhưng doanh nghiệp phải tự xây năng lực để bước qua. Ai chuẩn bị chuỗi cung ứng và tiêu chuẩn từ sớm sẽ có cơ hội biến cam kết thương mại thành đơn hàng bền vững.
