Cơ hội mới, nhưng chưa phải ưu đãi tức thì
VEFTA là Hiệp định Thương mại tự do giữa Việt Nam và Hiệp hội Mậu dịch tự do châu Âu, tạo khuôn khổ cho thương mại hàng hóa, dịch vụ, đầu tư và hợp tác trong nhiều lĩnh vực liên quan. Ngày 18/10/2026, Việt Nam và EFTA ký hiệp định tại Hà Nội, mở thêm triển vọng cho thủy sản Việt Nam tiếp cận Thụy Sĩ, Na Uy, Iceland và Liechtenstein.
Điểm cần nhìn thẳng là lễ ký kết chưa đồng nghĩa hàng hóa được hưởng thuế ưu đãi ngay. VEFTA vẫn cần hoàn tất thủ tục phê chuẩn mới chính thức có hiệu lực; các bên hướng tới mục tiêu đưa hiệp định vào thực thi từ đầu năm 2027. Vì vậy, doanh nghiệp nên xem đây là thời gian chuẩn bị, không phải lúc mặc định chi phí xuất khẩu đã giảm. Trong bối cảnh thị trường biến động và kết quả xuất khẩu sang một số nước EFTA gần đây đi xuống, hiệp định có thể tạo thêm động lực, nhưng không thay thế được năng lực bán hàng và đáp ứng chuẩn.
Thị trường cao cấp đòi hỏi giá trị khác biệt
Cơ hội xuất khẩu thủy sản không chỉ nằm ở khả năng tiếp cận thị trường mới mà còn ở việc bán sản phẩm có giá trị cao hơn. Thụy Sĩ được đánh giá là thị trường đáng chú ý nhờ sức mua và nhu cầu đối với sản phẩm chất lượng, có nguồn gốc minh bạch, được sản xuất bền vững. Tôm sinh thái, nhất là tôm nuôi dưới tán rừng ngập mặn, có thể tạo khác biệt nếu doanh nghiệp chứng minh được quy trình nuôi và lợi ích môi trường.
Cá tra, cá ngừ chế biến và các sản phẩm giá trị gia tăng cũng có dư địa, nhưng tăng sản lượng đơn thuần không phải chiến lược đủ sức cạnh tranh. Doanh nghiệp cần nghiên cứu biểu cam kết thuế và quy tắc xuất xứ, đồng thời bảo đảm an toàn thực phẩm, kiểm soát chất lượng, truy xuất nguồn gốc và tiêu chuẩn bền vững của từng thị trường. Ưu đãi thuế, khi được áp dụng, sẽ không tự động đến với mọi lô hàng. Khả năng chứng minh nguồn gốc và duy trì chất lượng ổn định mới quyết định doanh nghiệp có biến cam kết thương mại thành đơn hàng hay không.
Công nghệ và nguyên liệu: cơ hội hai chiều
VEFTA thủy sản còn đáng chú ý ở triển vọng hợp tác với Na Uy và Iceland, những nước có kinh nghiệm về khai thác, nuôi trồng và chế biến. Doanh nghiệp Việt Nam có thể tìm cơ hội tiếp nhận công nghệ bảo quản lạnh trên tàu, truy xuất nguồn gốc điện tử, chế biến sâu và tận dụng phụ phẩm. Đây là hướng đi có ý nghĩa vì năng lực nhà máy và kho lạnh trong nước không phải lúc nào cũng được bổ sung đủ nguyên liệu về sản lượng, chủng loại và mùa vụ.
Nguồn cá hồi, cá tuyết, cá thu và cá trích từ Na Uy, Iceland có thể giúp đa dạng đầu vào, sử dụng công suất chế biến hiệu quả hơn và phát triển sản phẩm xuất khẩu. Nhưng đây không phải lợi ích miễn phí: hiệu quả còn tùy thuộc chi phí nhập khẩu, nhu cầu, năng lực chế biến và tổ chức chuỗi cung ứng. Ở chiều ngược lại, thủy sản EFTA cũng có thể cạnh tranh mạnh hơn tại Việt Nam khi hiệp định có hiệu lực; cá hồi Na Uy dự kiến được miễn thuế, còn thuế cá thu được xóa theo lộ trình ba năm. Doanh nghiệp cần tính cả cơ hội đầu vào lẫn sức ép cạnh tranh.
Chuẩn bị từ bây giờ để biến cam kết thành đơn hàng
Việc xuất khẩu thủy sản sang EFTA vẫn có quy mô và diễn biến khác nhau giữa các thị trường; những kết quả giảm gần đây nhắc rằng ký kết hiệp định không bảo đảm tăng trưởng tức thì. Doanh nghiệp nên rà soát xuất xứ nguyên liệu và hồ sơ truy xuất, đối chiếu sản phẩm với cam kết thuế, đánh giá yêu cầu an toàn thực phẩm từng nước, rồi xác định mặt hàng có lợi thế về chất lượng và tính bền vững. Cùng lúc, cần tính kỹ khả năng tiếp nhận nguyên liệu nhập khẩu và đầu tư công nghệ để tránh mở rộng danh mục vượt quá năng lực chuỗi cung ứng.
Phán đoán quan trọng nhất lúc này là chuẩn bị năng lực trước khi ưu đãi bắt đầu, thay vì chờ hiệp định có hiệu lực mới tìm hiểu điều kiện. VEFTA có thể mở cửa cho sản phẩm tốt hơn, chuỗi cung ứng đa dạng hơn và hợp tác công nghệ sâu hơn; nhưng cánh cửa ấy chỉ hữu ích với doanh nghiệp chứng minh được xuất xứ, chất lượng và trách nhiệm môi trường. Với thủy sản Việt Nam, ký kết là điểm khởi đầu, còn năng lực thực thi mới quyết định phần cơ hội được nắm giữ.
