Tuyến đường sắt cao tốc đầu tiên và “nút chặn” giải phóng mặt bằng
Đường sắt cao tốc Hà Nội – Quảng Ninh là tuyến đường đôi khổ 1.435 mm dài khoảng 121 km, do VinSpeed đầu tư, được thiết kế tốc độ 350 km/h trên trục chính, với mục tiêu rút ngắn thời gian đi lại từ Hà Nội đến Hạ Long xuống khoảng 23 phút, đồng thời trở thành tuyến đường sắt cao tốc đầu tiên được khởi công và vận hành thương mại tại Việt Nam.
Điểm mấu chốt của dự án lúc này không còn nằm ở thiết kế hay công nghệ mà nằm ở mặt bằng. Quảng Ninh đã bàn giao hơn 50 ha để triển khai tuyến đường sắt cao tốc Hà Nội – Quảng Ninh do VinSpeed đầu tư, nhưng con số này mới chỉ là phần mở đầu so với 278–286,5 ha đất dự kiến phải sử dụng tại tỉnh. Đây chính là “nút chặn” có thể làm chậm tham vọng vận hành trước 2028. Việc khởi công vào tháng 4/2026 với sự tham gia của bốn địa phương Hà Nội, Bắc Ninh, Hải Phòng, Quảng Ninh cho thấy quyết tâm chính trị rất lớn, nhưng quyết tâm phải được đo bằng tiến độ giải phóng mặt bằng từng tháng, từng quý.
Giải phóng mặt bằng Quảng Ninh: 50 ha đã xong, 100 ha trong 2 tháng có kịp?
Quảng Ninh không chỉ giải phóng mặt bằng cho đường sắt cao tốc mà còn đồng thời xử lý 22 dự án, công trình trọng điểm, khu công nghiệp, khu kinh tế, với tổng diện tích thu hồi gần 8.700 ha, liên quan khoảng 16.000 tổ chức, hộ gia đình, cá nhân. Tỉnh đã hoàn thành hơn 6.289 ha trên 7.342 ha của 15 dự án đang triển khai, tương đương khoảng 86%. Đây là nền tảng cho thấy bộ máy đã “làm nóng” trong công tác thu hồi đất – một lợi thế để đẩy nhanh giải phóng mặt bằng Quảng Ninh cho tuyến đường sắt mới.
Riêng với đường sắt cao tốc Hà Nội – Quảng Ninh, 7 xã phường có dự án đi qua đang kiểm đếm, xác định nguồn gốc đất và tài sản, phấn đấu hoàn thành giải phóng mặt bằng trước ngày 30/9/2026 theo chỉ đạo của UBND tỉnh. Đến nay, hơn 50 ha đã được bàn giao, nhưng trong khoảng 2 tháng tới, tỉnh phải hoàn thành thu hồi hơn 100 ha còn lại – một mục tiêu đầy sức ép. Thách thức lớn nhất là xác minh nguồn gốc đất qua nhiều thời kỳ, hồ sơ chồng lớp, dễ nảy sinh tranh chấp nếu làm vội. Nếu giai đoạn này bị chậm, mốc vận hành thương mại năm 2028 sẽ trở thành mục tiêu mang tính “tuyên ngôn” hơn là kế hoạch khả thi.
Cách Quảng Ninh tháo gỡ điểm nghẽn và những rủi ro còn tồn tại
UBND tỉnh Quảng Ninh đã chọn cách “siết kỷ luật tiến độ” để gỡ nút thắt: giao ban hằng ngày, hằng tuần về giải phóng mặt bằng, phân rõ trách nhiệm từng địa bàn, từng dự án. Tỉnh còn điều động 21 cán bộ, công chức chuyên môn từ các sở, ngành xuống các điểm nóng như Đông Mai, Uông Bí, Hoàng Quế, Yên Tử. Đây là cách làm thẳng vào năng lực thực thi – điều thường bị xem là điểm yếu trong các dự án hạ tầng lớn.
Các tổ công tác lưu động được lập để rà soát hồ sơ, đo đạc thửa đất, làm việc trực tiếp với người dân, tăng ca và làm ngoài giờ nhằm bảo đảm vừa nhanh vừa chính xác. Tuy nhiên, rủi ro vẫn hiện hữu: hệ thống hồ sơ đất đai hình thành qua nhiều thời kỳ có thể kéo theo khiếu nại kéo dài; mức bồi thường, tái định cư nếu không đủ thuyết phục sẽ khiến người dân chần chừ. Quan điểm cần nhấn mạnh là: không thể hi sinh sự đồng thuận xã hội để đổi lấy vài tháng tiến độ. Nếu giải phóng mặt bằng vội vàng, dự án đường sắt cao tốc Hà Nội có thể phải trả giá bằng các tranh chấp pháp lý kéo dài trong tương lai.
Hạ tầng siêu tốc: 9 cầu vượt sông, 11 cầu cạn và 16 đoàn tàu 350 km/h
Ở chiều tích cực, tuyến đường sắt cao tốc Hà Nội – Quảng Ninh đang cho thấy một chuẩn mực hạ tầng mới. Dự án được thiết kế chủ yếu trên cao: khoảng 116 km trên cạn và khoảng 4 km trên mặt đất, đi qua 4 địa phương với 5 nhà ga quy mô lớn. Đặc biệt, dự án sẽ xây dựng 9 cầu vượt sông và 11 cầu cạn vượt đường sắt và các tuyến giao thông hiện hữu – một bước nhảy về kỹ thuật, giúp hạn chế xung đột giao cắt, giảm tai nạn và chia cắt đô thị.
Tốc độ thiết kế trên tuyến chính đạt 350 km/h, riêng đoạn qua Hà Nội là 120 km/h. VinSpeed tuyến đường sắt này dự kiến đầu tư 16 đoàn tàu (kể cả dự phòng), mỗi đoàn 7–8 toa, sức chứa trên 600 hành khách. Theo báo cáo đánh giá tác động môi trường, thời gian khai thác từ 6h00 đến 24h00 mỗi ngày, giãn cách chuyến giờ cao điểm năm đầu vận hành 2028 là 60 phút, giảm dần còn 30 phút năm 2030, 20 phút năm 2035, 15 phút năm 2040 và 12 phút vào năm 2045. Nếu tiến độ mặt bằng không phá vỡ kế hoạch, người dân khu vực Hà Nội – Hạ Long sẽ lần đầu tiếp cận dịch vụ đường sắt cao tốc với tần suất dày, mức kết nối gần với tiêu chuẩn quốc tế.
Tác động kinh tế và bài kiểm tra cuối cùng trước 2028
Dự án do Công ty Cổ phần Đầu tư và Phát triển Đường sắt cao tốc VinSpeed thuộc một tập đoàn tư nhân lớn làm chủ đầu tư, với tổng mức đầu tư hơn 147.370 tỷ đồng, chưa bao gồm chi phí giải phóng mặt bằng. Đây là một trong những dự án hạ tầng có quy mô vốn tư nhân lớn nhất hiện nay. Khi vận hành, thời gian đi Hà Nội – Hạ Long còn khoảng 23 phút, nhanh gấp 5–7 lần hiện nay, sẽ tái định nghĩa bán kính đi lại trong ngày, tái cấu trúc dòng khách du lịch, lao động và đầu tư của cả vùng.
Ý nghĩa chiến lược của tuyến đường sắt này với tăng trưởng kinh tế và không gian phát triển Quảng Ninh đã được chính quyền địa phương nhấn mạnh nhiều lần. Tuy nhiên, bài kiểm tra thực sự không nằm trên bản vẽ mà trên hiện trường: Quảng Ninh có hoàn thành giải phóng mặt bằng trước 30/9/2026? Bốn địa phương có “ăn khớp” tiến độ cùng nhau để kịp vận hành năm 2028? Nếu làm được, đây sẽ là minh chứng rằng Việt Nam có thể triển khai đường sắt cao tốc bằng mô hình hợp tác công – tư hiệu quả. Nếu không, tuyến Hà Nội – Quảng Ninh sẽ trở thành lời cảnh báo cho các siêu dự án hạ tầng tiếp theo. Lúc này, không chỉ VinSpeed, mà toàn bộ hệ thống chính quyền địa phương đang bị đặt lên bàn cân về năng lực thực thi.
